Öte yandan işyeri uygulaması haline gelmiş bir ödemenin tek taraflı olarak kesilmesinin, 4857 sayılı İş Kanununun 22. maddesi çerçevesinde çalışma koşullarında esaslı değişiklik sayılacağı da belirtilmelidir.

   Yemek yardımı ayni olarak yapılıyorsa diğer bir deyişle işyerinde yemekhane hizmeti bulunuyorsa bu durumda işyerinde yemekhane hizmeti sunulmaya devam edildiği hâlde, oruç tutması nedeniyle bu hizmetten yararlanmayan işçilere ayrıca nakit yemek yardımı yapılacağına dair mevzuatta açık bir düzenleme bulunmamaktadır. Dolayısıyla işverenin, işçiye yemekhaneden faydalanılmayan günler için nakdi ödeme yapma zorunluluğu yoktur. Ancak iş sözleşmesi veya toplu iş sözleşmesinde bu yönde bir hüküm yer alması halinde, işveren sözleşmesel yükümlülük gereği bu ödemeyi yapmakla sorumludur.

“Oruç tutanlar ile diyet raporu olanlara çalışılan her gün için, seyyar görevli olup da yemek imkânından yararlanamayanlara; yararlanamadıkları her gün için ve yemek imkanından yıl boyunca yararlanmayacağını işverene, işverenin belirleyeceği tarihlerde yazılı olarak bildirenlere yıl boyunca çalışılan her gün için ikinci bentte belirtilen miktarlarda yemek yardımı yapılır.” (Örnek mahiyetinde: TÜHİS- Tarım-İş arasında imzalanan işletme toplu iş sözleşmesinde yer alan yemek yardımına ilişkin 42. madde)

 Yargıtay 22. Hukuk Dairesi; şirket işçilerinin ve tanıkların yemeklerini işyerinin yemekhanesinde yediklerine ve Ramazan ayında herhangi bir ücret verilmediğine ilişkin beyanları ile oruç tutan işçilere ayrıca yemek ücreti verilmesinin ispatlanamadığından bahisle oruç tutması sebebiyle yemek ücreti talebinde bulunan işçinin talebinin reddi yönünde hüküm kurmuştur.

“…davacı dava dilekçesinde yemek ücreti talebinde bulunmuş, yemek ücretinin Ramazan ayında oruç tuttuğundan yiyemediği yemeğin bedeline ilişkin olduğunu belirtmiştir. Davacı tanıkları ve davalı şirket işçilerin yemeklerini kurum yemekhanesinden yediklerini Ramazan ayında herhangi bir ücret verilmediğini, yemek veya kumanya yardımının yapılmadığını beyan etmişlerdir. Bu nedenle Ramazan ayında oruç tutan işçilere yemek ücretinin ayrıca verildiği ispat edilemediğinden talebin reddi gerekirken…” (Yarg. 22. HD. E 2016/25350 K. 2019/23445 T. 17.12.2019)

 Özetle; Ramazan ayında oruç tutan işçiye yemek yardımı ödemesine yönelik değerlendirme, bu ödemenin hukuki dayanağına eş deyişle iş sözleşmesi, toplu iş sözleşmesi, işyeri uygulamalarına bağlıdır. Şayet yemek ödemesi, işçinin sözleşmesel bir hakkı veya işyeri uygulaması haline gelmiş bir ek menfaat niteliğinde ise, işçinin oruç tutması nedeniyle yemek yememesi, bu hakkı ortadan kaldırmayacaktır. Nakdi olarak yapılan yemek yardımı (nakit ödemeler- yemek kartı verilmesi) işçinin oruç tutmasından bahisle kesintiye uğramayacaktır. Böyle bir kesinti, eşit davranma ilkesine ihlali meydana getirecektir. İşveren yemek yardımını ayni şekilde ve doğrudan işyerinde yemekhane hizmeti ile yemek sunarak sağlıyorsa, oruç tutan işçinin bu hizmetten kendi tercihi ile yararlanmaması sebebiyle işverenin bu günler için işçiye ayrı bir nakdi ödeme gerçekleştirme yükümlülüğü bulunmamakta olup bu yardım otomatik olarak ücrete dönüşmeyecektir. Bu durumda işveren, yemek yardımına ilişkin yükümlülüğünü hizmeti hazır bulundurmak suretiyle karşılamıştır. Buna karşın, iş sözleşmesinde veya toplu iş sözleşmesinde bu yönde açık bir hüküm yer edinmişse, işveren bu düzenleme ile bağlıdır.

Bilindiği gibi işçilere/çalışanlara, özellikle Ramazan ayı, bayramlar ve yılbaşı gibi özel günler başta olmak üzere çeşitli ayni yardımlar yapılmaktadır. Bunlar genelde gıda kolisi, bayram paketi, kıyafet (gömlek, pantolon, ayakkabı) veya benzer nitelikte yardımlar olmaktadır. 

Ayrıca özel günlerin dışında yine işçilere; toplu iş sözleşmelerinden kaynaklı olarak gömlek, pantolon, ayakkabı gibi giyim eşyası ile havlu, sabun vs. yardımlar verilmekte, yine gıda paketi ya da yoğurt, süt gibi ayni yardımlar yapılmaktadır.

Peki bu ayni yardımlar Gelir Vergisi açısından nasıl değerlendirilmelidir? Ayni yardımlar Gelir Vergisine tabi midir? Hangi ayni yardımlarda Gelir Vergisi istisnası söz konusudur?

GELİR VERGİSİ KANUNUNA GÖRE ÜCRET KAVRAMI NEDİR? HANGİ ÖDEMELER ÜCRET OLARAK KABUL EDİLİR?

Gelir Vergisi Kanunu’nun 61. Maddesinde ücret şu şekilde tanımlanmıştır:

“Ücret, işverene tabi belirli bir işyerine bağlı olarak çalışanlara hizmet karşılığı verilen para ve ayınlar ile sağlanan ve para ile temsil edilebilen menfaatlerdir.

Ücretin ödenek, tazminat, kasa tazminatı (Mali sorumluluk tazminatı), tahsisat, zam, avans, aidat, huzur hakkı, prim, ikramiye, gider karşılığı veya başka adlar altında ödenmiş olması veya bir ortaklık münasebeti niteliğinde olmamak şartı ile kazancın belli bir yüzdesi şeklinde tayin edilmiş bulunması onun mahiyetini değiştirmez.”

Açıkça görüleceği gibi Gelir Vergisi Kanununda ücret tanımı son derece geniş tutulmuş, ‘para ve ayınlar ile sağlanan ve para ile temsil edilebilen menfaatler’ ücret olarak tanımlanmış, başka adlar altında ödenmiş olmasının ücret olma özelliğini değiştirmeyeceği vurgulanmıştır.

Dolayısıyla işçilere verilen bayram kolisi, kıyafet, sabun, havlu vs yardımların Gelir Vergisi Kanunu açısından ücret olarak değerlendirilmesi gerekmektedir.

GELİR İDARESİ BAŞKANLIĞININ ÖZELGELERİNDE AYNİ YARDIMLARDA GELİR VERGİSİ KONUSU NASIL DEĞERLENDİRİLMİŞTİR?

Gelir İdaresi Başkanlığı Kocaeli Vergi Dairesi Başkanlığı’nın 93767041-KDV-2012/4-113 Sayı ve 20/06/2013 Tarihli Özelgesinde şu açıklamaya yer verilmiştir:

“İlgide kayıtlı özelge talep formunuzda, toplu iş sözleşmesi kapsamında işçilerinize dağıtılan

giyim eşyası (pantolon, gömlek, ayakkabı vs) ile Ramazan ayı ve dini bayramlarda verilen gıda gibi ihtiyaç maddeleri bedellerine ilişkin olarak ödenen katma değer vergisinin indirim konusu yapılıp yapılamayacağı ile yapılan bu ayni ödemeler üzerinden gelir vergisi tevkifatı yapılıp yapılmayacağı hususunda Başkanlığımız görüşü talep edilmektedir.”

GELİR VERGİSİ YÖNÜNDEN

Gelir Vergisi Kanununun 61 inci maddesinde; “Ücret, işverene tabi ve belirli bir işyerine bağlı olarak çalışanlara hizmet karşılığı verilen para ve ayınlar ile sağlanan ve para ile temsil edilebilen menfaatlerdir…”, 62 nci maddesinde ise “İşverenler, hizmet erbabını işe alan, emir ve talimatları dahilinde çalıştıran gerçek ve tüzel kişilerdir….” hükümleri yer almış, aynı Kanunun 63 üncü maddesinde de ücretin gerçek safi tutarının tespitinde nelerin indirim konusu yapılacağı belirtilmiştir.

Aynı Kanunun 27 nci maddesinin 2 numaralı bendine göre, resmi veya özel müesseseler tarafından hizmet erbabına demirbaş olarak verilen giyim eşyası gelir vergisinden istisna edilmiştir.

İşverenler tarafından hizmet erbabına verilen giyim eşyasının gelir vergisinden istisna edilebilmesi

için;

-Hizmet erbabına verilen giyim eşyasının işin icabı olarak verilmiş olması,

-İşte giyilen bir giyim eşyası olması,

-Demirbaş niteliğinde bulunan bir giyim eşyası olması

-Hizmet erbabının işten ayrılması halinde giyim eşyasının geri alınması gerekmektedir.

Öte yandan, Kanunun 94 üncü maddesinde tevkifat yapmak zorunda olan mükellefler sayılmış, aynı maddenin birinci fıkrasının (1)numaralı bendinde de “Hizmet erbabına ödenen ücretler ile 61 inci maddede yazılı olup ücret sayılan ödemelerden (istisnadan faydalananlar hariç), 103 ve 104 üncü maddelere göre” vergi tevkifatı yapılacağı belirtilmiştir.

Buna göre, hizmet erbabına yukarıda yer alan şartlar dahilinde verilmeyen giyim eşyalarının gelir vergisinden istisna edilmesi mümkün değildir. Bu nedenle, personele verilen demirbaş niteliğinde olmayan ayakkabı ve elbise gibi giyim eşyaları ile yapılan gıda yardımlarının ücret olarak kabul edilmesi ve hizmet erbabının brüt ücretine dahil edilerek Gelir Vergisi Kanununun ücretin vergilendirilmesine ilişkin hükümleri doğrultusunda vergiye tabi tutulması gerekmekte olup, ayrıca genel giderler kapsamında indirim konusu yapılabilecektir.”

Gelir İdaresi Başkanlığı İzmir Vergi Dairesi Başkanlığı’nın 67854564-1741-495 Sayı ve 03/11/2015 Tarihli ve “İşçilere yapılan ayni yardımların vergisel durumu” konulu Özelgesi’nde ise şu açıklama yer almaktadır:

“GELİR VERGİSİ KANUNU YÖNÜNDEN

193 sayılı Gelir Vergisi Kanununun 61’inci maddesinde; “Ücret, işverene tabi ve belirli bir işyerine bağlı olarak çalışanlara hizmet karşılığı verilen para ve ayınlar ile sağlanan ve para ile temsil edilebilen menfaatlerdir.

 Ücretin ödenek, tazminat, kasa tazminatı (Mali sorumluluk tazminatı), tahsisat, zam, avans, aidat, huzur hakkı, prim, ikramiye, gider karşılığı veya başka adlar altında ödenmiş olması veya bir ortaklık münasebeti niteliğinde olmamak şartı ile kazancın belli bir yüzdesi şeklinde tayin edilmiş bulunması onun mahiyetini değiştirmez.” hükmü yer almaktadır.

….

Yukarıdaki hüküm ve açıklamalara göre; şirketinizin personelinize yaptığı yakacak kömür

yardımı bedellerinin, 193 sayılı Gelir Vergisi Kanununun 61’inci maddesi kapsamında net ücretin bir unsuru olarak değerlendirilip, ücretin brüt tutarı hesaplanarak, brüt tutar üzerinden aynı Kanunun 94’üncü maddesinin 1’inci bendi gereği tevkifat yapılması gerekmektedir.”

SAYIŞTAY KARARLARINA GÖRE AYNİ YARDIMLAR GELİR VERGİSİNE TABİ TUTULMALI MIDIR?

Sayıştay tarafından kurumlara ve idare şirketlerine yapılan denetimlerde; ayni yardımların vergiye tabi tutulması gerektiği belirtilmekte, vergilendirilmesi gereken ayni yardımlarda bu hususun atlanması durumunda kamu zararına hükmedilmektedir.

Sayıştay 6. Dairesi’nin 09.05.2019 Tutanak Tarihli ve 667 Karar, 204 İlam Numaralı kararında şu şekildedir: 

“Gelir Vergisi Kesintisi

Dosya kapsamındaki bilgi ve belgelerin incelenmesi sonucunda;

… Belediyesi ile … Sendikası arasında imzalanan Toplu İş Sözleşmesi uyarınca işçilere yapılan ayni yardımlardan gelir vergisi kesintisinin yapılmadığı görülmüştür.

193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu’nun “Ücretin Tarifi” başlıklı 61’inci maddesinde;

“Ücret, işverene tabi belirli bir işyerine bağlı olarak çalışanlara hizmet karşılığı verilen para ve ayınlar ile sağlanan ve para ile temsil edilebilen menfaatlerdir.

Ücretin ödenek, tazminat, kasa tazminatı (Mali sorumluluk tazminatı), tahsisat, zam, avans, aidat, huzur hakkı, prim, ikramiye, gider karşılığı veya başka adlar altında ödenmiş olması veya bir ortaklık münasebeti niteliğinde olmamak şartı ile kazancın belli bir yüzdesi şeklinde tayin edilmiş bulunması onun mahiyetini değiştirmez.

Bu kanunun uygulanmasında, aşağıda yazılı ödemeler de ücret sayılır.

1. 23 üncü maddenin 11 numaralı bendine göre istisna dışında kalan emeklilik, maluliyet, dul ve yetim aylıkları;

2. Evvelce yapılmış veya gelecekte yapılacak hizmetler karşılığında verilen para ve ayınlarla sağlanan diğer menfaatler;

3. Türkiye Büyük Millet Meclisi, İl genel meclisi ve belediye meclisi üyeleri ile özel kanunlarına veya idari kararlara göre kurulan daimi veya geçici bütün komisyonların üyelerine ve yukarıda sayılanlara benzeyen diğer kimselere bu sıfatları dolayısıyla ödenen veya sağlanan para, ayın ve menfaatler;

4. Yönetim ve denetim kurulları başkanı ve üyeleriyle tasfiye memurlarına bu sıfatları dolayısıyla ödenen veya sağlanan para, ayın ve menfaatler;

5. (Değişik: 4/12/1985 – 3239/53 md.) Bilirkişilere, resmi arabuluculara, eksperlere, spor hakemlerine ve her türlü yarışma jürisi üyelerine ödenen veya sağlanan para, ayın ve menfaatler;

6. Sporculara transfer ücreti veya sair adlarla yapılan ödemeler ve sağlanan menfaatler.” denilmektedir.

Yukarıda verilen mevzuat hükümlerine göre, bir ödemenin para veya ayın olarak ödenmesi onu ücret tanımının dışına çıkarmamakta; dolayısıyla da gelir vergisinden istisna olmasını sağlamamaktadır. Bu sebeple, … Belediyesi ile … Sendikası arasında imzalanan Toplu İş Sözleşmesinin 36’ncı maddesi gereği işçilere yapılan ayni temizlik yardımından 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu uyarınca gelir vergisi kesintisinin yapılmaması sonucu kamu zararına neden olunmuştur.

Ancak, … Belediyesi’nde görevli işçilere yapılan ayni yardımlardan gelir vergisi kesintisi yapılmaması sonucu oluşan kamu zararı tutarı …. TL’nin … tarih ve …, … ve … yevmiye numaralı ödeme emri belgeleri ile ahizlerinden hesap yılından sonra tahsil edildiği anlaşıldığından, konu hakkında ilişilecek husus kalmadığına ve yapılan tahsilatın ilamda gösterilmesine, 6085 sayılı Sayıştay Kanunu’nun 55’inci maddesi uyarınca ilamın tebliğ tarihinden itibaren altmış gün içerisinde Sayıştay Temyiz Kurulu nezdinde temyiz yolu açık olmak üzere oy birliğiyle karar verildi.”

Dolayısıyla hem Gelir İdaresi’nin Özelgelerinde hem de Sayıştay Kararlarında izah edildiği üzere; Gelir Vergisi Kanunu’na göre istisnalar dışındaki ayni olarak sağlanan menfaatlerin vergiye tabi tutulması gerektiği açıktır.

Gelir Vergisinden istisna olan ayni yardım niteliğindeki yardımlar ise şu şekildedir:

·         İşyerinde işçiye yemek verilmesi

·         Yemek kartı ya da kuponu olarak verilen yemek yardımı ( 2022 yılı için 36,72 TL’yi aşan kısmı vergiye tabidir.)

·         Personele mülkiyeti işverene ait alanda konut temini, ışıklandırma ve suyun temini (100m2’yi aşan kısmı vergilendirir)

·         İşverenin işyerine toplu olarak getirip götürmek amacıyla işçilerine servis sağlanması

·         İşçilere iş icabı demirbaş olarak verilen ve ayrılırken geri alınan kıyafetler.

Sonuç olarak yukarıda sayılan ayni yardımlar dışında işçiye verilen ayni yardımların (gömlek, pantolon, ayakkabı, havlu, sabun, gıda paketi, yoğurt, süt, kömür vs.) Gelir Vergisine tabi tutulması gerekmektedir.

AYNİ YARDIMLAR NASIL VERGİLENDİRİLİR?

Ayni yardımların vergiye tabi tutulmasında nasıl bir yol izleneceği de önemlidir.

Çalışanlara işletme/kurum dışından temin edilerek verilen ayni yardımların vergilendirilmesinde şu yol izlenmelidir:

Söz konusu ayni yardımın satın alınması sırasında alınan faturanın KDV dahil tutarı, personele verilen ücretin net tutarı olarak dikkate alınmalı, bu tutardan hareketle brüt ücret tutarı bulunmalı ve bu brüt ücret üzerinden Gelir Vergisi kesilmelidir.

Çalışanlara kurum/işletme içinde üretilen malların ayni yardım olarak verilmesi durumunda ise, bu malların ortalama perakende satış fiyatı net ödeme olarak kabul edilmeli, bu tutardan brüte gidilerek Gelir Vergisi kesilmelidir.

Yol ve yemek yardımları, işçinin temel ücreti dışında ödenmesinde yasal bir zorunluluk bulunmamakla birlikte işçiye “sosyal yardım” niteliğinde yapılan ödemelerdir. 4857 Sayılı İş Kanunu’nda yahut ilgili mevzuatta işçilere yol ve yemek yardımı yapılmasına dair bir hüküm bulunmamaktadır. Çalışanlara ücret dışında yapılacak her türlü ödeme ve sağlanacak haklar için iş sözleşmeleri hükümleri önem taşımaktadır. Taşeron işçilere yol ve yemek yardımları, personel çalıştırılmasına dayalı olan hizmet alım ihalelerinde ve kamu işveren sendikası tarafından yürütülen ve sonuçlanan toplu iş sözleşmeleri kapsamında ödenmektedir.

4735 Sayılı Kamu İhale Sözleşmeleri Kanunun 8. Maddesine eklenen fıkra ile 4734 Sayılı Kamu İhale Kanunun 62/e maddesi kapsamında belirtildiği gibi, ihale edilen işlerde taşeron işçinin çalıştığı iş yerindeki işçileri kapsayan toplu iş sözleşmesi imzalanır. Toplu iş sözleşmesi kapsamı ile getirilen ücret yardımları ve sosyal haklardan toplu iş sözleşmesini imzalayan sendika üyeleri faydalanabilir. İlgili sendikaya üye olmayan çalışanlar toplu iş sözleşmesinden gelen haklardan faydalanamazlar.

Makalenin PDF versiyonu için tıklayınız.

YEMEK VE YOL YARDIMLARI AYNİ Mİ YOKSA NAKDİ Mİ YAPILIR?

Yol ve yemek yardımı işçilere ayni veya nakdi şekilde ödenebilir. Bilindiği üzere ayni yardım, yardımın para yerine mal, eşya, hizmet olarak verilmesidir. Bu durumda yol yardımı işverence para yerine otobüs/ulaşım kartı, servis hizmeti şeklinde; yemek yardımı ise yemekhanede veya işyerinde yemek verilmesi ya da çalışanlara yemek kartı/kuponu verilmesi şeklinde olabilir. Kadroya geçirilecek taşeron işçilerin, geçiş öncesindeki ücret ve sosyal yardımları Kamu İhale Kanunu ve Hizmet Alımları İhale Uygulama Yönetmeliği göz önünde bulundurularak tespit edilmekteydi. Yol ve yemek yardımlarının verilmesine ilişkin düzenleme Kamu İhale Genel Tebliği’nde şöyle yapılmıştır;

“…Yemek ve yol bedelinin nakdi olarak ödeneceği öngörülen ihalelerinin idari şartnamelerinde, yemek ve yol bedelinin günlük brüt tutarları ve ayda kaç gün ödeneceği yazılacak, bu brüt tutarların nakdi olarak ödeneceği ve ücret bordrosunda gösterileceği açıkça belirtilecektir” “…Çalışacak personelin yemek ve yol maliyetlerinin isteklilerce ayni olarak karşılanmasının öngörüldüğü işlerde, bu ihtiyaçların isteklilerce ayni olarak karşılanacağı idari şartnamelerin ilgili maddesinde belirtilecek ve aylık gün sayısı gösterilecek, ancak buna ilişkin bir bedel öngörülmeyecek, personelin bu ihtiyaçlarının karşılanmasına ilişkin kriterler ve asgari standartlar (yemek çeşidi, kalori vb.) ise ihale dokümanının ilgili bölümünde belirlenecektir.”

Görüldüğü üzere yemek ve yol yardımının ayni veya nakdi ödenmesi konusunda takdir işverene (idareye) bırakılmıştır.

YEMEK VE YOL YARDIMLARI TATİL GÜNLERİ VE ÇALIŞILMAYAN GÜNLERDE ÖDENİR Mİ?

Yemek ve yol yardımları ay içerisinde fiili çalışılan günlere göre hesaplanıp, çalışılmayan günler ve tatil günleri için yemek ve yol yardımı ödemesi yapılmaz.

SGK İşveren uygulama tebliğinde; ‘’Sigortalılara yemek parası adı altında yapılan ödemelerin, iş yerinde veya müştemilatında işveren tarafından yemek verilmemesi şartıyla, fiilen çalışılan gün sayısı dikkate alınarak 16 yaşından büyükler için belirlenen günlük asgari ücretin % 6 sının, yemek verilecek gün sayısı ile çarpılması sonucunda bulunacaktır’’ denilmiştir.

Yine aynı konuda Yargıtay 9. Hukuk Dairesinin 26.01.199 tarih ve 1998/18371 E. ve 1999/615 K. No.lu kararında:

ÖZET: İşçinin izinli olduğu günlerde öğle yemeği verilmesi söz konusu olamayacağından, bu hususun ücret hesabında dikkate alınması gerekir. “…Davalı işveren aynı şekilde yaz aylarında okulun tatil olduğunu bu nedenle öğle yemeği verilmediğini bildirmiş ve bilirkişi raporunda Ağustos ayı için böyle bir varsayımdan söz edilmiş olduğuna göre bu konunun da gereği şekilde tahkik edilerek davacının izinli ve tatilde olduğu günler için öğle yemeği verilmesi söz konusu olmadığından hesaplamanın buna göre yapılarak hüküm kurulması, gerçek durumun ortaya çıkması bakımından önem taşımaktadır. Yazılı şekilde karar verilmesi isabetsizdir. Temyiz olunan kararın yukarıda belirtilen nedenle bozulmasına…”

Yargıtay kararında, işçinin izinli olduğu günlerde öğle yemeği verilmesinin söz konusu olamayacağına işaret etmektedir.

Buradan da anlaşıldığı şekliyle eğer sözleşmesinde aksi belirtilmediyse, yemek ve yol yardımları işçilerin fiilen çalıştığı (işyerine geldiği) günler için ödenmelidir.

KADROYA GEÇİRİLEN TAŞERON İŞÇİLERİN YOL VE YEMEK YARDIMI HAKLARI KALDIRILABİLİR Mİ?

Taşeron işçilerin kadroya geçirilmesi sonucunda işçilerin faydalandıkları bu yemek ve yol yardımlarının devam edip etmeyeceği, devam edecekse ne şekilde devam edeceği merak konusudur. Burada bahsetmemiz gereken husus işçilere uygulanan bu sosyal yardımların niteliğidir. Kadroya geçen işçilerin bu haklarının kaldırılması mümkün görünmemektedir.

4857 sayılı İş Kanunu’nun 22. maddesinde, “işveren, iş sözleşmesiyle veya iş sözleşmesinin eki niteliğindeki personel yönetmeliği ve benzeri kaynaklar ya da iş yeri uygulamasıyla oluşan çalışma koşullarında esaslı bir değişikliği ancak durumu işçiye yazılı olarak bildirmek suretiyle yapabilir.’’ ifadeleri geçmektedir. İşçilere sağlanan yemek ve yol yardımları da İş Kanunu’na göre ‘’iş yeri uygulaması ile oluşan çalışma koşulları’’ kapsamına girmektedir. Bu sebeple işçilere tanınan bu hakların kaldırılması veya benzeri değişiklikler, esaslı değişikliklerdir. İş Kanunu’na göre

Çalışma Koşullarındaki Esaslı Unsurlar;

– Ücret ve ilave ücretler,

– İşin nerede görüleceği,

– İşin ne zaman görüleceği,

– İşyerindeki çalışma süreleri,

– Yıllık izin süreleri,

– Ara dinlenmesi,

– Evlenme, doğum, öğrenim, gıda, maluliyet ve ölüm yardımı gibi sosyal yardımlar,

– Varsa özel sağlık sigortası uygulaması,

– İşverence primleri ödenmek kaydıyla bireysel emeklilik üyeliği, çalışma koşulları kavramına dahildir.

Bu tür değişiklikler, ancak işçinin yazılı onayı ile yapılabilir. İşçinin açıkça onay vermediği esaslı değişiklikler işçiyi bağlamaz. Ücret indirimine ve işyerinde uygulama haline gelmiş bir durumun kaldırılmasına dair esaslı değişikliği işçi açıkça kabul etmemesine rağmen ödeme döneminde daha az ücret ödenmesi, (hatta bu ödemeye dair ücret bordrosunun işçi tarafından imzalanması durumunda dahi) işçinin fark ücret isteme hakkı devam eder, denmiştir.

Yargıtay 9. Hukuk Dairesi’nin 17670 numaralı kararına göre de işçilere verilen sosyal yardımın kaldırılması, iş sözleşmesinin içeriğinin işçi aleyhine değiştirilmesi anlamına gelmektedir. Yine aynı kararda bizim de belirttiğimiz ölçüde yapılan bu yardımların ayni ya da nakdi ödenmesine yönelik ise; İşçiye yapılan yemek ve servis gibi aynî yardımın kaldırılıp yerine ikamesi nakdî ödeme yapılması ya da tam tersi nakdî servis ve yemek ücretinin kaldırılıp ikame olarak işyerinde yemek verilmesi yahut otobüs bileti verilmesi, işverenin yönetim hakkı kapsamında olup, bu tür uygulamalar Medenî Kanun’un 2. maddesine aykırı olmamak koşuluyla esaslı değişiklik sayılmaz. Ancak yapılan sosyal yardımın, işverenin tek taraflı kararı ile niteliği değiştirilmeden miktarının düşürülmesi veya ödenmemesi, esaslı değişiklik sayılacağından buna yazılı onay vermeyen işçiye talep hakkı verecektir. İşçiye yapılan yemek ve servis gibi ayni yardımların kaldırılıp yerine nakdi ödeme yapılması esaslı bir değişiklik sayılmaz.

Yargıtay’ın da belirttiği üzere yol ve yemek yardımlarının veriliş şeklinin değiştirilmesinden ziyade bu haklarının engellenmesi kaldırılması, uygun görülmemektedir. Bu haklara dair geri adım atılması durumunda ise mutlaka işçilerin yazılı onayı alınmalıdır.

KADROYA GEÇİRİLEN İŞÇİLERİN YOL VE YEMEK YARDIMLARI NASIL OLACAK?

696 sayılı KHK’ya göre, sürekli işçi kadrolarına geçirilenler, kararnamede şartları taşıdıkları sürece istihdam edilirler. Çalıştırıldıkları teşkilat ve birimde geçiş işlemi yapılmadan önceki ihale sözleşmesi kapsamındaki hizmetleri yürütmek üzere istihdam edilebilirler. Sürekli işçi statüsüne geçirilen işçilere ödenen yemek ve yol yardımları da ihale sözleşmelerinde geçtiği şekliyle nakdi/ayni olarak ödenmeye devam edecektir. Yani bu durumdaki kadroya geçişi yapılan işçinin yol ve yemek yardımı hakkı her şekilde devam edecektir.

Toplu iş sözleşmesine taraf olan işçiler için ise 696 sayılı KHK’ya bakmak gerekecektir. Kadroya geçecek taşeron işçilerin geçiş işlemi yapılırken, işçinin tabii olduğu iş kolunda yararlandığı ücret mali ve sosyal haklar, bu işçilerin geçişten önceki taraf olduğu toplu iş sözleşmelerinin sunduğu ücret mali ve sosyal haklardan fazla olamaz. Eksik olması konusunda bir hüküm bulunmamakla birlikte, taşeron işçinin yararlandığı yol ve yemek yardımları bu yardımların Yargıtay tarafından da belirtildiği gibi bir iş yeri kuralı haline gelmesi sebebiyle, azaltılamaz. Ayni ya da nakdi verilmesi esaslı şartlardan olmadığı için ilerleyen süreçte değiştirilebilir. Örneğin toplu iş sözleşmesi kapsamında işçiye en az 5,00 TL nakdi yemek yardımı yapılıyor ise, bu iş kolunun yararlandığı toplu iş sözleşmesinin bitiminden önce toplu iş sözleşmesi sona eren işçilerin ücreti ile diğer mali ve sosyal hakları, bu madde kapsamındaki idarelerde geçişten önce alt taşeron işçilerini kapsayan, Yüksek Hakem Kurulu tarafından karara bağlanan ve süresi en son sona erecek toplu iş sözleşmesine göre belirlenir. Yani işçinin yol ve yemek yardımı alması toplu iş sözleşmesi yürürlük süresi devam ettiği sürece ödenir.

TAŞERON İŞÇİNİN YARARLANDIĞI BİR TOPLU İŞ SÖZLEŞMESİ YOKSA YA DA BU SÖZLEŞMENİN SÜRESİ KADROYA GEÇMEDEN ÖNCE DOLDUYSA NE OLUR?

Taşeron işçinin yararlandığı toplu iş sözleşmesinin yürürlük süresi bitti ise ya da toplu iş sözleşmesi hiç yoksa (mevcut iş kolundaki kadroya geçirildiği tarihte yürürlükte olan bireysel iş sözleşmesi hükümlerinin geçerli olduğu işçiler) geçiş işleminden önce yapılan, süresi en son sona erecek toplu iş sözleşmesinin bitiminden önce toplu iş sözleşmesi sona eren işçilerin ücreti ile diğer mali ve sosyal hakları en son sona erecek toplu iş sözleşmesine göre belirlenir. Yani bu durumdaki işçilerin mevcut iş kolunda uygulanan, süresi en son sona erecek olan toplu iş sözleşmesindeki mali yardım hükümlerine göre belirlenir. Yüksek Hakem Kurulu kararlarında genellikle yol yardımı belirtilmemiş olup eğer iş yerinde yemek yardımı yapılmıyorsa çalışılan her gün için 5,00 TL nakdi yemek yardımı yapılması öngörülmektedir.

NAKDİ YEMEK YARDIMI VEYA TİCKET, KUPON, FİŞ ŞEKLİNDE YEMEK YARDIMI ÖDENEBİLECEK MİDİR? (DEVLET MEMURLARI YİYECEK YARDIMI YÖNETMELİĞİNDE DEĞİŞİKLİK 10.02.2018)

Devlet Memurları Yiyecek Yardımı Yönetmeliğinde Değişiklik ile devlet memurlarının yemek yardımına dair değişiklikte bulunulmuştur. – 19/11/1986 tarihli ve 86/11220 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile yürürlüğe konulan Devlet Memurları Yiyecek Yardımı Yönetmeliğinin 3 üncü maddesinin birinci fıkrası aşağıdaki şekilde değiştirilmiştir.

“Yiyecek yardımı sadece yemek verme şeklinde yapılır. Bu yardım, nakden veya kupon, kart, fiş, bilet ya da bu mahiyette bir ödeme aracı verilmek suretiyle yapılamaz.”

Burada devlet memurlarına yapılan yemek yardımlarının nakdi surette değil ayni surette yapılacağı öngörülmüştür. Bu değişiklik yalnızca 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu’na tabii devlet memurlarını kapsamaktadır. Daimi (sürekli) işçi statüsüne geçen işçiler hakkında 657 sayılı Kanunun 4/D bendi uyarınca 657 sayılı Kanun hükümleri değil 4857 sayılı İş Kanunu hükümleri uygulanmaktadır. Bu sebeple sürekli işçilere yemek yardımlarının ne şekilde verileceği idarenin takdirindedir.

NAKDİ YOL YARDIMI ÖDENMEYE DEVAM EDİLECEK Mİ? KADROYA GEÇEN İŞÇİLER MEMUR SERVİSLERİNDEN YARARLANABİLECEK MİDİR?

Memurların yol yardımına dair düzenleme ‘’Kamu Kurum ve Kuruluşları Personel Servis Hizmet Yönetmeliği’’ içeriği kapsamındadır. Yönetmeliğin 5. Maddesine göre, ‘’Trafiğin sıkışık bulunduğu şehir merkezlerinde işletilen muayyen tarifeli taşıtların, çalışan personelin zamanında işbaşında bulunmalarını temin edecek nitelik ve yeterlilikte bulunmadığı hallerde, kamu kurum ve kuruluşlarının yetkili organlarının, personelini işbaşına götürüp getirmek amacıyla kiralama yoluyla veya kendi öz mal taşıtlarıyla personel servis hizmeti ihdas ve işletmesine lüzum görmesi ve bu kurumların gördükleri hizmetlerin daimi ve muntazam şekilde görülen hizmetlerden olması zorunludur.’’ İlgili yönetmeliğe göre bazı kurum ve kuruluşlar personellerine ayni surette yol yardımı yapmaktadır. Bu yardım ücretsiz servis kullanımı ile olmaktadır. Kadrolu işçi statüsüne geçen işçiler ise Devlet Memurlarına yönelik bu düzenlemenin dışında tutulur. İş Kanunu hükümlerine göre işverenin işçilerin iş yerlerine ulaşım masraflarını karşılama gibi bir zorunluluğu yoktur. Fakat kadroya geçilen taşeron işçilerin kurum bünyesinde servis hizmetinden faydalanma hakkı sağlanmasında bir engel yoktur. Kadroya geçiş öncesinde ihale sözleşmesine göre nakdi ya da ayni olarak sağlanan yol yardımı mevcut ise yukarıda çizdiğimiz kapsam dahilinde bu hakların verilmesine devam edilmesi gerekir.

SONUÇ

İşverenler tarafından işçilere ayni/nakdi yemek ve yol yardımı yapılması gerektiği yönünde 4857 İş Kanunu ve ilgili mevzuatta herhangi bir düzenleme yapılmamıştır. Bu takdir işverene bırakılmıştır. Ancak bireysel veya toplu iş sözleşmeleri ile iş yerinde yemek ve yol yardımı ödenmekte ise ve bu durum iş yerinde kural haline dönüşmüşse, İş Kanunu ve Yargıtay içtihatları gereğince bu yardımlardan iş yerinde çalışan tüm işçilere ayrım yapılmaksızın sağlanması gerekir.

Kadroya geçecek taşeron işçiler açısından da aynı durum söz konusu olup, kadroya geçiş tarihinden önce ihale sözleşmeleri ve varsa toplu iş sözleşmeleri uyarınca sağlanan yol ve yemek yardımları mevcut ise bu yardımların kadroya geçiş sonrasında da verilmesine devam edilmesi gerekir.

Makalenin PDF versiyonu için tıklayınız.

YASAL UYARI

Bu çalışma Kamutech Yazılım A.Ş. mevzuat grubu uzmanları tarafından hazırlanmıştır.
Makalenin her türlü yayın hakkı Kamutech Yazılım A.Ş.’ye aittir.
Kaynak göstermek ve link vermek kaydıyla alıntı yapılabilir.