4857 sayılı İş Kanununun 31. maddesi; muvazzaf askerlik ödevi dışında manevra veya herhangi bir sebeple silah altına alınan ya da herhangi bir kanundan doğan çalışma ödevi yüzünden işinden ayrılan işçinin iş sözleşmesinin durumunu düzenleme altına almaktadır. Anılı durumların varlığında işçinin iş sözleşmesi işinden ayrıldığı günden başlayarak iki ay sonra işverence feshedilmiş sayılacaktır. İlaveten işçinin bu haktan faydalanabilmesi için o işte en az bir yıl çalışılmış olması şarttır. Bir yıldan fazla çalışmaya karşılık her fazla yıl yönünden ayrıca iki gün eklenecek ve bu sürenin tamamı doksan günü geçemeyecektir.

Askerliğin Sona Ermesi Ardından İşe Başlatma Yükümlülüğü ve Tazminat Yaptırımı

  Askerlik sebebiyle işten ayrılan işçinin işe başlatılmasına İş Kanununun 31. maddesinin son fıkrasında açıkça yer verilmiştir. Şöyle ki;

  Herhangi bir askeri ve kanuni ödev dolayısıyla işinden ayrılan işçiler, bu ödevin sona ermesinden başlayarak iki ay içinde işe girmek istedikleri takdirde, işveren bunları eski işleri veya benzeri işlerde boş yer varsa derhal, yoksa boşalacak ilk işe başka isteklilere tercih ederek, o andaki şartlarla işe almak zorundadır. Aranan şartlar bulunduğu halde işveren iş sözleşmesi yapma yükümlülüğünü yerine getirmezse, işe alınma isteğinde bulunan eski işçiye üç aylık ücret tutarında tazminat öder.

  Bu doğrultuda; işçinin askerlik hizmeti sebebiyle işinden ayrılması durumunda bu görevin sona ermesinden sonra işe geri dönme isteği mevcutsa 2 aylık süreye dikkat edilmesi gerekecektir.

  Önemine binaen tekrar belirtilmelidir ki işverenin sözleşme yapma yükümlülüğüne uymamasının yaptırımı 3 aylık ücret tutarında tazminat olarak öngörülmüştür. Söz konusu tazminat, İş Kanununun 18 ve devamı maddelerindeki iş güvencesi hükümleri kapsamında gündeme gelen işe iade davalarındaki işe başlatmama tazminatından farklı niteliktedir.

  Sonuç olarak; askerlik nedeniyle işinden ayrılan işçinin, askerlik dönüşünde 2 ay içinde işe girme talebinde bulunması halinde işverence bu talep 31. madde hilafına karşılanmazsa tazminattan söz edilecektir. İşçiye bu durumda işe iade davası açma imkanı tanınmamıştır zira burada yaptırım olarak öngörülen yalnızca 3 aylık ücret tutarında tazminattır. Nitekim Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun konuya ilişkin kararında da askerlik dönüşü işe alınmayan işçinin işe iade davası açamayacağı, işverenin yükümlülüğe uymamasının yaptırımının tazminat olarak belirlendiği üzerinde durulmuştur.

”Askerlik dönüşü işe alınmayan işçi İş Kanununun 18 vd. hükümlerine dayanarak işe iade davası açamaz. İş güvencesinden yararlanamaz. Çünkü, iş akdi askerlik nedeniyle sona erdirilmiştir, muvazzaf askerlik döneminde iş akdi askıda değildir ve bu durumda askerlik dönüşü mevcut olmayan iş akdinin işveren tarafından feshinden söz edilemez…Şu hâlde 4857 sayılı İş Kanunu’nun 31/4’üncü maddesi askeri veya kanuni bir ödev nedeni ile işten ayrılan işçiyi Kanunda öngörülen süre içinde başvurması hâlinde tekrar işe alması konusunda işverene bir yükümlülük getirmiş ise de, bu yükümlülüğün yerine getirilmemesi hâlinde işçiye işe alınması konusunda bir dava açma imkânı tanımayıp işverenin Kanunla getirilen yükümlülüğe uymamasının yaptırımı tazminat olarak belirlendiğine göre davacının işe iade istemi ile dava açması mümkün değildir.”  (Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2015/1608 K. 2018/448 T. 07.03.2018)

  Kıdem tazminatı yönünden gerçekleşecek değerlendirme ise mülga 1475 sayılı İş Kanununu 14. madde doğrultusunda olup muvazzaf askerlik hizmeti dolayısıyla iş sözleşmesini fesheden işçi kıdem tazminatına hak kazanacaktır.

Bedelli Askerlik

  7146 sayılı Kanunun 2. maddesi ile 1111 sayılı Askerlik Kanununa eklenen geçici 55.maddede, “Bu madde hükümlerinden yararlananlar temel askerlik eğitimi süresince çalıştıkları iş yeri, kurum ve kuruluşlar tarafından aylıksız veya ücretsiz izinli sayılırlar” düzenlemesi öngörülmüştür. Bu itibarla, söz konusu durumda iş sözleşmesinde kanundan kaynaklanan bir askı hali söz konusudur.

“Somut uyuşmazlıkta; dosya kapsamındaki belgelerden, davacının 22.07.2019 tarihinde temel askerlik eğitimi nedeniyle 21 gün ücretsiz izne ayrıldığı anlaşılmaktadır. 1111 sayılı Kanun’un yukarıda yer verilen maddesine göre, davacı 21 günlük askerlik eğitimi süresince ücretsiz izinli olup bu izin kanuni bir izindir. 6772 sayılı Kanun’un 4/3 hükmünde ise kanuni izinde geçirilen sürelerin ilave tediye hesabında çalışılmış gibi hesaba katılması gerektiği düzenlenmiştir. Bu durumda, davacının ilave tediye alacağı hesaplanırken 21 günlük sürenin çalışılmış gibi kabul edilerek sonucuna göre karar verilmesi gerekirken…” (Yarg. 9. HD. E.2025/1561 K.2025/4666 T.21.05.2025)

  Sunulan bu karar, 6772 sayılı Kanunun m.4/3 hükmü doğrultusunda kanuni izinlerde geçirilen sürelerin ilave tediye hesabında çalışılmış gibi hesaba katılması gerektiği vurgusu ile bedelli askerlik nedeniyle kullanılan kanuni izin sürelerinin, ilave tediye gibi diğer hakların hesabında çalışılmış gibi değerlendirilmesi gerektiği yönü ile önem arz etmektedir.

  Bedelli askerlik sebebiyle işe ara verilmesi bakımından işçinin seçimlik hakkına değinilen 2020 tarihli Bölge Adliye Mahkemesi kararı ise şu yöndedir:

“7146 sayılı Kanunda, temel askerlik süresince çalışanın işyeri tarafından ücretsiz izinli olarak sayılacağına yer verildiğinden, bedelli askerlik nedeniyle işine ara verecek işçinin askere gideceğini belirterek iş akdini feshetmemişse dönüşünde aynı yerde çalışma hakkına da sahiptir. Ancak bunun yerine ücretsiz izin talep edebilir. Bu durumda ise ortada bir fesih olmadığından feshe bağlı alacak olan kıdem tazminatı talebinden söz edilemez. Yani işçinin seçimlik hakkı vardır…1475 sayılı İş Kanunu’nun 14/3. maddesinde muvazzaf askerlik hizmeti dolayısıyla iş sözleşmesini fesheden işçinin kıdem tazminatına hak kazanacağı düzenlenmiştir. Bu durumda işçi belirtilen bu hükümden yararlanarak bedelli için dahi olsa iş sözleşmesini feshettiğinde kıdem tazminatı talep hakkına sahiptir.” (Konya BAM 8.HD E.2019/2257 K.2020/167 T.24.01.2020)

Askerlik borçlanması, emeklilikte kritik öneme sahiptir.

Askerlik borçlanmasıyla sigorta başlangıç tarihini öne çekerek daha erken  emekli olma ve  prim gün sayısı kazanabilme mümkündür.

5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve  Genel  Sağlık Sigortası Kanunu’na göre er veya erbaş olarak silah altında geçirilen süreler ve yedek subay okulundaki süreler için askerlik  borçlanması yapılabilmektedir.

Bilindiği gibi sigortalılık başlangıç tarihi, emeklilik tarihini belirleyen temel husustur.

Emeklilikte kademeli geçiş uygulandığı için işçilerin sigorta başlangıç tarihine göre ödemesi gereken prim ve emeklilik yaşı değişmektedir.

Sigortalı olmadan önce askere gidenler, askerlik borçlanması yaparsa, ilk kez sigortalı olduğu tarih borçlanma süresi kadar geriye gider. Bu durumda olup, 550 gün askerlik borçlanması yapan sigortalının işe giriş tarihi de 550 gün ileri gider.

Örneğin ilk kez 01.01.1992 tarihinde sigortalı olan bir kişi, bu tarihten önce askerliğini yapmış olursa ve askerliğini borçlanırsa, sigorta başlangıç tarihi 30.06.1990 olacaktır. Dolayısıyla ödemesi gereken prim gün sayısı ve emeklilik yaşı da değişir. Bu kişi 53 yaşında ve 5600 gün ile emekli olabilecekken askerlik borçlanmasını yaptırınca 52 yaşında ve 5525 prim günü ile emekli olabilecektir.

Önce çalışmaya başlayıp sonra askere giden kişi ise askerlik borçlanması ile prim gün kazanabilecektir. Çalışma hayatında sigortalılığın kesintiye uğradığı, emeklilik için bazen ihtiyaç duyulan prim gününün önemli olduğu dikkate alındığında askerlik borçlanması kritik öneme sahiptir.

Askerlik borçlanması, borçlanılacak sürelerin primlerinin Sosyal Güvenlik Kurumu’na (  SGK) ödenmesiyle gerçekleşir. Askerlik borçlanması yapacak kişi borçlanacağı süreleri kendisi belirler. Yani askerliğin tamamını borçlanmak zorunluluğu yoktur. İhtiyaç duyduğu kadar süreyi borçlanabilir.

Öte yandan bedelli askerlik uygulaması da son dönemde yaygın olarak tercih edilmektedir.

Peki işçinin bedelli askerlik süresini borçlanabilmesi mümkün müdür?

Bedelli askerlik kapsamında 21 gün, 28 gün veya daha uzun süre fiili olarak yapılan temel askerlik hizmeti için de askerlik borçlanması yapmak mümkündür.

Dolasıyla bedelli askerlik yapan kişiler de bu fiili askerlik süresini borçlanarak emekliliklerini öne çekme imkanına sahiptirler.

Bedelli askerlik düzenlemesi, kamu işçisi, belediye işçisi, memur ve özel sektör işçisi olmak üzere yüzbinlerce çalışanı yakından ilgilendiriyor.

Yaklaşık 515 bin kişi bedelliden yararlanmak için başvurdu. Birinci grubu oluşturan 12 bin kişi, 15 Eylül’de birliklerine sevk edildi.

Bedelli askerlik konusunda en çok tartışılan hususların başında, 21 günlük temel askerlik hizmetinin yıllık izin süresinde yapılıp yapılamayacağı geliyor.

Bedelli askerlik yapacak çalışanların, 21 günlük temel eğitim süresinde ücretsiz izinli sayılmalarına dönük düzenleme, farklı yorumlara yol açmaktadır.

MEMURLAR YILLIK İZİN SÜRESİNDE BEDELLİ ASKERLİK YAPABİLİR Mİ?

Memurlar açısından bakacak olursak, askerlik görevinin yıllık izin döneminde yapılması mümkün değildir. Zira 657 Sayılı Kanun’un 108. Maddesi’nde şu şekilde düzenleme yapılmıştır;

“Muvazzaf askerliğe ayrılan memurlar askerlik süresince görev yeri saklı kalarak aylıksız izinli sayılır.”

Bu hüküm nedeniyle memurların, 21 günlük temel askerlik süresinde ücretsiz izinli sayılması gerekmektedir. 657 Sayılı Kanun’un kapsamına giren 4 B sözleşmeli çalışanlar için de aynı durum geçerlidir.

KAMU İŞÇİLERİNİN DURUMU NASILDIR?

Ancak kamu işçileri ve özel sektör işçileri açısından durum daha farklıdır. Kamu işçileri, 657 Sayılı Kanun’un 4-D maddesine göre istihdam edilseler de bu kanun hükümleri kendileri açısından uygulanmaz. Dolayısıyla kamu işçileri ve özel sektör işçileri için 4857 sayılı Kanun ve bu kanun kapsamındaki ikincil mevzuata bakmak gerekmektedir.

Mevzuatta, işçinin ücretli yıllık izin süresinde askerlik görevini yapmasına engel bir hüküm yoktur. Ancak bazı uzmanlar, İş Kanunun 58. Maddesi’ndeki ‘yıllık izin döneminde çalışma yasağına’ dikkat çekerek bu sürenin dinlenme için kullanılması gerektiğini belirtip, askerlik görevinin yapılamayacağını ileri sürmektedir. Söz konusu madde şu şekildedir;

“Yıllık ücretli iznini kullanmakta olan işçinin izin süresi içinde ücret karşılığı bir işte çalıştığı anlaşılırsa, bu izin süresi içinde kendisine ödenen ücret işveren tarafından geri alınabilir.”

Bu maddede askerlikle ilgili bir hüküm yer almamaktadır. Zorunlu bir görev olan askerlik vazifesinin, çalışma yasağı kapsamında değerlendirmesinin mümkün olmadığı görüşündeyiz. Kanun koyucu, yıllık izin süresinde ücret karşılığı çalışılmasını yasaklamıştır.

Bedelli askerlik kanununda 21 günlük temel askerlik hizmetinin ücretsiz izin kullanılarak yerine getirilebileceğine yönelik düzenleme, işçilere seçme hakkı tanımaktadır. Bu düzenlemenin, 21 günlük askerlik hizmetinin yıllık izin kullanılarak yapılmasını engelleyeceği şeklindeki yorumlanmasının doğru olmadığını değerlendiriyoruz.

İŞÇİ, İŞVERENİN RIZASI OLMADAN YILLIK İZİN ALABİLİR Mİ?

Genel hükümler açısından işçi, ücretli yıllık iznini kullanarak bu sürede askerlik görevini yerine getirebilir. Ancak bunun için işverenin rızasının olması gerekir. Çünkü işveren, işçiye istediği zaman yıllık izin vermek zorunda değildir. Yıllık iznin ne zaman kullanılacağına işveren karar verir. Bu durum, askerlik söz konusu olduğunda da geçerlidir.

Sonuç itibariyle hem kamu hem de özel sektör işçisi, işverenin rızasının ve yeterli yıllık izninin bulunması halinde, 21 günlük askerlik görevini bu süre içinde yapabilir.

İSTEYEN ÜCRETSİZ İZİNLİ SAYILACAK

Bedelli askerlik kanunu, çalışanların 21 günlük temel askerlik eğitimi süresinde ücretsiz izinli sayılmalarına imkan veriyor. Dolayısıyla isteyen çalışan, kurumundan ücretsiz izin alarak bedelli askerlik görevini yerine getirebilecek. Bu durumda işçiye kıdem tazminatı ödenmeyecektir. Askerlik döneminde maaşını alamayacağı gibi askerlik süresinde sigorta primi de yatmayacak.

ASKERE GİDEN İŞÇİ, KIDEM TAZMİNATINI ALABİLİR Mİ?

Çok sayıda okurumuz, kıdem tazminatını alarak bu parayı bedelli askerliğe yatırmak istemektedir. Bedelli askerlik düzenlemesi buna imkan vermekte midir?

Kıdem tazminatını düzenleyen 1475 Sayılı İş Kanunu’nda, “Muvazzaf askerlik hizmeti dolayısıyla” işten ayrılanların kıdem tazminatlarını alabileceği hükme bağlanmıştır. Konuya bedelli askerlik açısından bakacak olursak, kıdem tazminatını talep eden işçinin kanunun kapmasına girebilmesi için muvazzaf askerlik hizmeti yapması gerekir. Yani askerlik görevine, bir ya da birkaç gün de olsa fiilen gitmesi gerekir. Bedelli düzenlemesi de 21 gün temel askerlik yapılmasını zorunlu kılmaktadır. Dolayısıyla bedelli askerlik yapacak kişi, isterse kıdem tazminatını alarak askere gidebilecektir.

Ancak hem ücretsiz izin kullanıp hem kıdem tazminatı almak mümkün değildir. İşçi ücretsiz izin kullanarak askere giderse kıdem tazminatı alamaz. Tercihini işten ayrılmak yolunda kullanırsa kıdem tazminatını alabilir.

ASKERE GİDEN İŞÇİ NE KADAR KIDEM TAZMİNATI ALIR?

İşçinin kıdem tazminatı alabilmesi için, çalışma süresinin en az 1 yıl olması gerekir. Bir yıldan daha kısa süreli çalışanlara kıdem tazminatı ödenmez.

Kıdem tazminatı, her tam yıl için 30 günlük brüt ücret tutarında ödenir. 1 yıldan artan süreler de oranlanarak hesaplamaya dahil edilir. Kıdem tazminatı hesaplamasında, işçinin maaşının yanı sıra kendisine düzenli olarak ödenen yol parası ve yemek parası gibi ödemeler de dikkate alınarak yapılır. Öte yandan işçiye ödenecek kıdem tazminatı tutarı, kanuna göre belirlenen kıdem tazminatı tavanını geçemez. Bu tutar, 2018 için 5.434 TL’dir.

BEDELLİ ASKERLİK, YILLIK İZİNDE YAPILABİLİR Mİ?

Belediye şirket işçileri ve kamu işçileri, 21 günlük askerlik hizmetini ücretsiz izinli olarak yaparlarsa bu döneme ilişkin maaşlarını alamayacaklar. Bu nedenle çalışanların önemli bir bölümü, 21 günlük askerlik görevini, ücretli yıllık izinlerini kullanarak yapmak istemektedir. Özellikle birikmiş yıllık izni bulanan çalışanlar, bu izinlerini değerlendirerek askerlik görevini ifa etme talebindedir. Peki bu mümkün mü?

Kamu ve belediye işçileri, 657 Sayılı Kanun’un 4-D maddesine göre istihdam edilseler de bu kanun hükümleri kendileri açısından uygulanmaz. Dolayısıyla memurlar açısından, askerlik görevinin yıllık izin döneminde yapılmasına imkan vermeyen 657 Sayılı Kanun’un 108. Maddesi’ndeki hüküm, işçiler için sözkonusu değildir.

İşçileri açısından 4857 sayılı Kanun ve bu kanun kapsamındaki ikincil mevzuata bakmak gerekmektedir. Mevzuatta, işçinin ücretli yıllık izin süresinde askerlik görevini yapmasına engel bir hüküm yoktur. Dolayısıyla genel hükümler açısından işçi, ücretli yıllık iznini kullanarak bu sürede askerlik görevini yerine getirebilir. Ancak bunun için işverenin rızasının olması gerekir. Çünkü işveren, işçiye istediği zaman yılık izin vermek zorunda değildir. Yıllık iznin ne zaman kullanılacağına işveren karar verir. Bu durum, askerlik sözkonusu olduğunda da geçerlidir.

Sonuç itibariyle hem kamu hem de özel sektör işçisi, işverenin rızasının ve yeterli yıllık izninin bulunması halinde, 21 günlük askerlik görevini bu süre içinde yapabilir.

İZNİ YETERSİZ OLAN İŞÇİ AVANS İZNİ KULLANABİLİR Mİ?

İşçinin yıllık iznini kullanarak askerlik yapmak istemesi, avans izin konusunu da gündeme getirecektir. Zira işçinin 21 günlük yıllık izni yoksa bedelli askerliği izinli olarak yapabilmesi, işverenin vereceği ilave avans iznine bağlıdır. Avans izin uygulaması, İş Kanunu ile düzenlenmiş bir husus değildir. Dolayısıyla işçinin böyle bir kanuni hakkı yoktur. Ancak uygulamada işveren, henüz yıllık izne hak kazanmamış ya da yeterli izni olmayan işçisine, inisiyatif kullanarak bir sonraki yılın izninde avans kullandırabilmektedir. Kamu kurumları açısından, her bir kurumun yetkililerin yapacağı değerlendirme sonucunda verebilecekleri bir karardır.

İŞÇİ, ASKERLİK DÖNÜŞÜ İŞE BAŞLAYABİLİR Mİ?

Bedelli askerlik görevi için işten ayrılan işçi, askerlik dönüşü işine başlama hakkına sahiptir. Bu husus, İş Kanunu’nun 31. Maddesi’nde düzenlenmiştir. Askeri görev için işinden ayrılan işçiler, bu görevin sona ermesinden başlayarak 2 ay içinde işe başlatılmalıdır. İşveren bu yükümlülüğünü yerine getirmiyorsa işçiye 3 aylık ücret tutarında tazminat öder.

İlgili hüküm İş Kanunu’nda şu şekilde yer almıştır;

Herhangi bir askeri ve kanuni ödev dolayısıyla işinden ayrılan işçiler bu ödevin sona ermesinden başlayarak iki ay içinde işe girmek istedikleri takdirde işveren bunları eski işleri veya benzeri işlerde boş yer varsa derhal, yoksa boşalacak ilk işe başka isteklilere tercih ederek, o andaki şartlarla işe almak zorundadır. Aranan şartlar bulunduğu halde işveren iş sözleşmesi yapma yükümlülüğünü yerine getirmezse, işe alınma isteğinde bulunan eski işçiye üç aylık ücret tutarında tazminat öder.

Sonuç olarak bedelli askerlik görevini yapacak işçilerin, 21 günlük temel eğitimi ücretsiz izin veya yıllık izin kullanarak yapma imkanı vardı. Hangisini tercih edeceklerini işçilerin takdirine bağlı bir husustur. Ayrıca işçi isterse kıdem tazminatı alarak bedelli askerliğe gidebilir. Dönüşte de işveren tarafından 2 ay içinde işe başlatılması gerekir.

Bu makalenin PDF formatına ulaşmak için tıklayınız.

YASAL UYARI

Bu çalışma Kamutech Yazılım A.Ş. mevzuat grubu uzmanları tarafından hazırlanmıştır.
Makalenin her türlü yayın hakkı Kamutech Yazılım A.Ş.’ye aittir.
Kaynak göstermek ve link vermek kaydıyla alıntı yapılabilir.

Kıdem tazminatını düzenleyen 1475 Sayılı İş Kanunu’nda, “Muvazzaf askerlik hizmeti dolayısıyla” işten ayrılanların kıdem tazminatlarını alabileceği hükme bağlanmıştır. Konuya bedelli askerlik açısından bakacak olursak, kıdem tazminatını talep eden işçinin kanunun kapsamına girebilmesi için muvazzaf askerlik hizmeti yapması gerekir. Yani askerlik görevine, bir yada birkaç gün de olsa fiilen gitmesi gerekir.

Bu nedenle bedelli askerlik durumunda kıdem tazminatı alınıp alınamayacağı, bedelli askerlik düzenlemesinin ne şekilde yapılacağına bağlıdır. Yapılan açıklamaya göre bedelli askerlik 21 gün olarak yapılacaktır.

Ancak bedelli düzenlemesi, önceki örneklerde olduğu gibi hiç askeri gidilmeden, bedelli ücretinin bankaya yatırılarak terhis belgesinin alınması şeklinde olsaydı bu durumda işçiye askerlik gerekçesiyle kıdem tazminatı ödenmemesi gerekirdi. Çünkü ortada, kanunda öngörülen ‘muvazzaf askerlik’ söz konusu olmayacaktı.

Sonuç itibariyle, bedelli düzenlemesi işçiler için büyük bir fırsat doğuracaktır. Birikmiş kıdem tazminatını bedelliye yatıran işçi, askerlik görevini bu şekilde ifa ederek işine devam edebilecektir. Bu fırsat özellikle evli ve çocuk sahibi olup, ailesini askerlik nedeniyle yalnız bırakmak istemeyenler için önemli olacaktır.

Öte yandan işçinin kıdem tazminatı alabilmesi için, çalışma süresinin en az 1 yıl olması gerekir. Bir yıldan daha kısa süreli çalışanlara kıdem tazminatı ödenmez.

Kıdem tazminatı, her tam yıl için 30 günlük brüt ücret tutarında ödenir. 1 yıldan artan süreler de oranlanarak hesaplamaya dahil edilir. Kıdem tazminatı hesaplamasında, işçinin maaşının yanı sıra kendisine düzenli olarak ödenen yol parası ve yemek parası gibi ödemeler de dikkate alınarak yapılır. Öte yandan işçiye ödenecek kıdem tazminatı tutarı, kanuna göre belirlenen kıdem tazminatı tavanını geçemez. Bu tutar, 2018 için 5.434 TL’dir.