6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun 438 maddesinin birinci fıkrasında; “İşveren, haklı sebep olmaksızın hizmet sözleşmesini derhâl feshederse işçi, belirsiz süreli sözleşmelerde, fesih bildirim süresine; belirli süreli sözleşmelerde ise, sözleşme süresine uyulmaması durumunda, bu sürelere uyulmuş olsaydı kazanabileceği miktarı, tazminat olarak isteyebilir.” şeklinde kurala yer verilerek işçinin kalan süre ücretini talep hakkı olduğu belirtilmiştir.

Peki belirli süreli iş sözleşmesinin haklı bir nedene dayanmaksızın ve süresinden önce işveren tarafından sona erdirilmesi durumunda işçi başka bir yerde çalışırsa alacağı tazminat nasıl belirlenir?

Bu hususlar, Yargıtay 9. Hukuk Dairesi’nin 2021/12285 E., 2022/532 sayılı Kararında, ilgili Kanun hükümlerine atıf yapılarak şu şekilde açıklığa kavuşturulmuştur:

“6098 sayılı Kanun’un 438 maddesinin ikinci fıkrasında ise; belirli süreli hizmet sözleşmesinde işçinin hizmet sözleşmesinin sona ermesi yüzünden tasarruf ettiği miktar ile başka bir işten elde ettiği veya bilerek elde etmekten kaçındığı gelirin tazminattan indirileceği hususu düzenlenmiştir.

Bu kapsamda; işçinin, başka bir işten elde ettiği gelir, bilerek elde etmekten kaçındığı gelir araştırılmalı, işin yapılmaması ve işyerine gidip gelinmemesi sebebiyle işçi tarafından yapılmayan giderler de belirlenerek (işçinin kendi arabası ile gidip gelmesi, toplu taşıma ile gidip gelmesi gibi) indirim yapılmalıdır. Kural olarak; bu şartlar araştırılmadan belli bir oran üzerinden indirim yapılması mümkün değildir. Dairemizin yerleşik hale gelen içtihatları bu doğrultudadır. ( Bkz. 9HD. 24.09.2019 tarih 2016/34034 E, 2019/16615 K)

Somut olayda hükme esas alınan hesap raporuna göre feshin gerçekleştiği 19.09.2017 tarihi ile sözleşmede belirtilen sürenin sonu olan 01.06.2018 tarihi arasındaki süre için bakiye süre ücreti alacağı hesaplanmış; fesihten sonra davacının gelir elde etmekten çekindiğine veya çalışmayarak tasarruf ettiğine dair bir delil bulunmadığı gerekçesiyle bu bakımdan indirim yapılmadan bakiye süre ücreti hesaplanmış ise de dosyada mübrez davacıya ait Sosyal Güvenlik Kurumu Hizmet Dökümü belgesi, sigortalı işe giriş belgeleri ile T.Garanti Bankası Bahçeşehir Şubesi 9079582 numaralı banka hesabına ilişkin hesap ekstresinden, davacının 12.10.2017 tarihi itibari ile dava dışı 1146791 işyeri sicil numaralı dava dışı işveren nezdinde çalışmaya başladığı ve davacıya dava dışı işverence ödemeler yapıldığının anlaşılmış olup bu hususlar değerlendirilmeksizin eksik inceleme ve araştırma ile yazılı şekilde karar verilmesi hatalı olup bozmayı gerektirmiştir.”

Sonuç olarak Yargıtay, belirli süreli iş sözleşmesi haklı bir nedene dayanmaksızın ve süresinden önce işveren tarafından sona erdirilen işçiye ödenecek tazminat hesaplanırken; işçinin sözleşme süresinin sonu kadar alması gereken ücreti alabileceğine ancak bu arada işçinin farklı bir işte çalışması söz konusu ise bu ikinci işinden ede ettiği gelirin tazminat tutarından düşülmesi gerektiğine karar vermiştir.  

Hayatını kaybeden işçinin eş ve çocuklarına Sosyal Güvenlik Kurumu ( SGK) tarafından maaş bağlandığı da bilinmektedir. Ölen işçinin eş ve çocuklarına maaş bağlanabilmesi için 5 yıllık sigortalılık süresi ve 900 sigorta primi ödenmiş olması gerekmektedir.

Çalışırken hayatını kaybeden işçilere, toplu sözleşme ile ayrıca ölüm yardımı ya da tazminatı da verilebilmektedir. 

Öte yandan iş hukukunun temel mevzuatı olan 4857 sayılı İş Kanunu’nda ölüm yardımına yer verilmemiş, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nda ölüm tazminatı hükümleri yer almıştır.

Borçlar Kanunu’nun 440. Maddesine göre;

5 yıldan az çalışması bulunan işçilerin mirasçılarına 1 maaş,
5 yıldan daha uzun süre çalışmış olan işçilerin mirasçılarına ise 2 maaş tutarında ölüm yardımı ödenmelidir.

Ölüm tazminatının hesaplamasında dikkate alınacak ücret ise işçinin aldığı son ücrettir.

Borçlar Kanunu’ndaki hüküm şu şekildedir:

“İşçinin ölümü

MADDE 440- Sözleşme, işçinin ölümüyle kendiliğinden sona erer. İşveren, işçinin sağ kalan eşine ve ergin olmayan çocuklarına, yoksa bakmakla yükümlü olduğu kişilere, ölüm gününden başlayarak bir aylık; hizmet ilişkisi beş yıldan uzun bir süre devam etmişse, iki aylık ücret tutarında bir ödeme yapmakla yükümlüdür.”

Bu madde ile ölüm yardımının ölen işçinin hangi yakınlarına ödeneceği de, “işçinin sağ kalan eşine ve ergin olmayan çocuklarına, yoksa bakmakla yükümlü olduğu kişilere” şeklinde açıklanmıştır.

Ancak Borçlar Kanunu’ndaki bu hükmün, İş Kanuna tabi işçiler için uygulanıp uygulanamayacağı zaman zaman tartışmalara neden olabilmektedir.

İş Hukuku’ndaki ağırlık görüş; Borçlar Kanunu’nda yer alan ölüm tazminatının 4857 sayılı Kanun kapsamında olmayan, dolayısıyla kıdem tazminatı alamayan işçilere uygulanacağı yönündedir.     

Günümüzde işçilerin çok önemli bir bölümü İş Kanunu kapsamında yer aldığı için Borçlar Kanunu’ndan kaynaklı ölüm tazminatının uygulama alanı bir hayli daralmıştır. 

Peki ölüm yardımların SGK ve Gelir Vergisi kesintisi yapılır mı?

5510 Sayılı Kanun’un 80. maddesine göre personelin ölümü halinde verilen ölüm yardımları prime esas kazanca tabi tutulmaz. Diğer bir ifade ile çalışanlara ölüm halinde yapılan yardımlar miktarı ne olursa olsun SGK prime esas kazancın hesabında dikkate alınmayacaktır.

Bu husus İşveren Uygulama Tebliğinde de detaylı şekilde yer almaktadır;

“7.8.2- Ölüm, Doğum ve Evlenme Yardımları

Ölüm, doğum ve evlenme hallerinde yapılan yardımlar, miktarı ne olursa olsun,  prime esas kazançların hesabında dikkate alınmayacaktır.

Sigortalının anne ve babası, eşi veya çocuğunun ölümü halinde sigortalıya verilen ölüm yardımı ile sigortalının evlenmesi veyahut çocuğunun olması halinde işveren tarafından yapılan doğum ve evlenme yardımları prime esas kazançların hesabına dahil edilmeyecektir.”

193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu’nun 25. Maddesinde şöyle denilmektedir;

Aşağıda yazılı tazminat ve yardımlar Gelir Vergisinden müstesnadır:

1- (Değişik:18/1/2019-7162/2 md.) Ölüm, engellilik ve hastalık sebebiyle verilen tazminat ve yardımlar ile 25/8/1999 tarihli ve 4447 sayılı İşsizlik Sigortası Kanunu uyarınca ödenen işsizlik ödeneği ve 22/5/2003 tarihli ve 4857 sayılı İş Kanununa göre ödenen işe başlatmama tazminatı;”

Dolayısıyla işçiye ölüm nedeniyle verilen tazminat ve yapılan yardımların gelir vergisinden istisna tutulmalıdır.