Kayıt dışı istihdam çalışanların ilgili Kamu idaresine yani Sosyal Güvenlik Kurumuna hiç bildirilmemesi yada çalışma sürelerinin veya ücretlerinin eksik bildirilmesidir.
Kayıt dışı istihdamın üç türü bulunmaktadır.
Bunlar; 
Çalışanların Sosyal Güvenlik Kurumuna hiç bildirilmemesi yani tamamen sigortasız çalıştırılması,
Çalışma sürelerinin gün olarak eksik bildirilmesi,
Prime esas kazanç tutarlarının yani ücretlerinin eksik bildirilmesi şeklinde karşımıza çıkmaktadır.
Ülkemizde kayıt dışı istihdamla mücadele konusunda Sosyal Güvenlik Kurumu tarafından beş temel strateji uygulanmaktadır.
Bunlar;
Kurumlar arası bilgi ve veri paylaşımı ile yapılan çapraz denetim çalışmaları,
Denetim sisteminin daha etkin hale getirilmesi,
Teşvik uygulamalarıyla istihdam maliyetlerinin azaltılması,
Sosyal Güvenlik bilinci ve kültürü oluşturulması,
Sosyal Güvenlik hizmetlerinin kalitesinin arttırılmasıdır.
Sosyal Güvenlik Kurumu uyguladığı politikalar ile kayıt dışı istihdamla mücadelede önemli bir yol kat etmiş ve kayıt dışı istihdam oranlarında ciddi bir azalma sağlanmıştır.

Sayıştay tarafından, 2021 yılı denetimleri sonucunda düzenlenen Genel Uygunluk Bildirimi, Dış Denetim Genel Değerlendirme Raporu, Faaliyet Genel Değerlendirme Raporu, Mali İstatistikleri Değerlendirme Raporu ve kamu idarelerine ilişkin 201 adet Sayıştay denetim raporu Türkiye Büyük Millet Meclisine de sunuldu.

Ayrıca mahalli idarelere ilişkin olarak; 170 adet belediye ve bağlı idare, 9 adet il özel idaresi ve 39 adet mahalli idare şirketi olmak üzere toplam 218 adet Sayıştay denetim raporu yetkili organlarında görüşülmek üzere ilgili kamu idarelerine, 8 adet yatırım izleme ve koordinasyon başkanlığına ilişkin Sayıştay denetim raporu da İçişleri Bakanlığına ve ilgili valiliklere gönderilecek.

Sayıştay’ın sitesinde yayınladığı denetim raporlarında kamu idarelerinin, mevzuata aykırı bazı hatalı uygulamaları tespit edildi. 

Bu hatalı uygulamaların başında yine yıllık izin konusu geliyor.

Sayıştay, yıllık izinlerin dönemleri içerisinde kullandırılmadığına dikkat çekerek bu durumun kamu idareleri açısından ek maddi külfet oluşturduğuna dikkat çekti.

İşte Sayıştay’ın Yıllık İzin Uyarısı!

Sürekli İşçilerin Birikmiş Ücretli Yıllık İzinlerinin Kullandırılmaması

“İl Sağlık Müdürlüklerinde; Sürekli işçilerin yıllık izinlerinin kanuna uygun şekilde kullandırılmadığı bu nedenle de yüksek miktarda birikmiş yıllık izinlerin bulunduğu ve bu biriken izinlerinin emeklilikte toplu izin ücreti olarak ödendiği görülmüştür.

Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın 50’nci maddesinde, dinlenmenin çalışanların bir hakkı olduğu ve bu hakların kullanımının kanunla düzenleneceği hüküm altına alınmıştır.

4857 sayılı İş Kanunu’nun 53’üncü maddesinde, işçilere yıllık izin verileceği ve yıllık ücretli izin hakkından vazgeçilemeyeceği; 56’ncı maddesinde yılık iznin 53’üncü maddede gösterilen süreler içinde işveren tarafından sürekli bir şekilde verilmesinin zorunlu olduğu; 59’uncu maddesinde iş sözleşmesinin, herhangi bir nedenle sona ermesi halinde işçinin hak kazanıp da kullanmadığı yıllık izin sürelerine ait ücretin sözleşmenin sona erdiği tarihteki ücreti üzerinden kendisine veya hak sahiplerine ödeneceği; 60’ıncı maddesinde yıllık ücretli izinlerin, yürütülen işlerin niteliğine göre yıl boyunca hangi dönemlerde kullanılacağı, izinlerin ne suretle ve kimler tarafından verileceği veya sıraya bağlı tutulacağı, yıllık izninin faydalı olması için işveren tarafından alınması gereken tedbirler ve izinlerin kullanılması konusuna ilişkin usuller ve işverence tutulması zorunlu kayıtların şekli Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından hazırlanacak bir yönetmelikle gösterileceği belirtilmiştir.

03.03.2004 tarih ve 25391 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Yıllık Ücretli İzin Yönetmeliği’nde de Kanun’a paralel bir şekilde yıllık izinlerin kullanımı ile ilgili düzenlemeler yapılmıştır.

Ayrıca 4857 sayılı Kanun’un “Yıllık ücretli izin hükümlerine aykırılık” başlıklı 103’üncü maddesinde, 59’uncu madde gereğince hak edilmiş izni kullanmadan iş akdinin sona ermesi halinde bu izne ait ücreti ödemeyen veya 60’ıncı maddede belirtilen yönetmeliğin esas ve usullerine aykırı olarak izni kullandırmayan veya eksik kullandıran işveren veya işveren vekiline bu durumda olan her işçi için ikiyüzyirmi Türk Lirası (2021 Yılında 555,00 TL) idari para cezası verileceği hükme bağlanmıştır.

30.06.2021 tarih ve 2021/14 sayılı “Tasarruf Tedbirleri” konulu Cumhurbaşkanlığı Genelgesinde; “4857 sayılı Kanun kapsamında çalışan işçilerin yıl içerisinde hak kazandıkları yıllık ücretli izin süreleri, ilgili yıl içerisinde kullandırılacaktır. Ayrıca, ilgililerin önceki yıllarda hak kazanıp kullanmadıkları yıllık ücretli izin süreleri, yürütülen hizmetlerde aksamaya sebep olmayacak şekilde azami üç yıl içerisinde kullandırılacaktır.” denilmek suretiyle kamu kurum ve kuruluşları tarafından gereken tedbirlerin alınacağı her kademedeki yöneticinin ise tasarruf ilkelerinin uygulanmasından sorumlu tutulacağı belirtilmiştir.

“Dinlenme” bir hak olarak Anayasamızda yer almakta, İş Kanunu da bu haktan vazgeçilemeyeceğini hüküm altına almaktadır. İş Kanunu’nun 59’uncu maddesinde yer alan iş sözleşmesinin, herhangi bir nedenle sona ermesi halinde işçinin hak kazanıp da kullanmadığı yıllık izin sürelerine ait ücretinin, sözleşmenin sona erdiği tarihteki ücreti üzerinden kendisine veya hak sahiplerine ödeneceğine dair hüküm, yıllık iznin kullanılıp kullanılmamasına ilişkin bir esneklik olarak değil, izin kullanılamadan iş akdinin feshedilmiş olması gibi zaruri durumlarda işçinin mağduriyetinin önlenmesine yönelik olarak düzenlenmiştir.

Yukarıda yer alan düzenlemelere göre işçilerin emekli olduklarında veya herhangi bir şekilde iş akitleri sona erdiğinde mevzuat hükümleri gereği yıllık izin hakları ücrete dönüşmektedir. Yıllık izin karşılığı yapılacak olan bu ücret ödemesi de işçinin son ücreti üzerinden olacağı için çok yüksek tutarlarda ödeme yapılmasına neden olmaktadır.

Anayasal bir hak olan yıllık izinlerin kullandırılmaması durumunda idareler, 4857 sayılı İş Kanunu’nun 103’üncü maddesi gereğince idari para cezası ile karşı karşıya kalabilmektedir.

Örnek olarak Adana İl Sağlık Müdürlüğü’nde yapılan incelemede Müdürlük bünyesinde 31.12.2021 tarihi itibariyle çalışan 252 işçinin toplam 41.069 gün kullanılmamış yıllık izni bulunduğu; bu işçilerden 98’inin kullanılmamış yıllık izninin 30 gün üzerinde olduğu ve bazı işçilerin 826, 448, 420, 414, 413, 410, 399, 391, 380, 374 gün gibi çok fazla kullanmadıkları izinlerinin olduğu tespit edilmiştir.

Sözü edilen düzenlemeler uyarınca, işçi yıllık izin hakkından feragat edilmesi mümkün değildir. İşveren olarak kurum yönetimlerine düşen görev çalışanların anayasal haklarının kendi rızalarıyla bile olsa ihlaline yol açan bu uygulamaya izin vermemek olduğundan, yıllık izinlerin kanunun öngördüğü şekilde kullanılmasını sağlamaktır. Bu itibarla; hem mevzuata uygunluk açısından hem de Bakanlığa ek mali külfet getirmemesi amacıyla yıllık izinlerin kullandırılması gerekmektedir.”

Sayıştay’ın Dış Denetim Raporunda, belediye şirketlerine önemli bir uyarı yer aldı.

Belediye şirketlerinin işçi alımı yaparken İŞKUR’a bildirim yapma zorunluluğu olduğuna vurgu yapan Sayıştay, bazı belediye şirketlerinin bu kurala uymadan işçi alımı yaptığına dikkat çekildi.

Sayıştay’ın 2021 Yılı Dış Denetim Genel Değerlendirme Raporu’nda yer alan İŞKUR uyarısı şöyle:

“Belediye Şirketlerinin İŞKUR’a Bildirim Yapmadan Personel Alması

Kamu Kurum ve Kuruluşlarına İşçi Alınmasında Uygulanacak Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik’te kamu kurum ve kuruluşlarına, iş kanunları hükümlerine göre çalıştırılmak üzere istihdam edilecek işçi alımında uyulacak usul ve esaslar belirlenmiştir.

Yönetmelik’in “Kapsam” başlıklı 2’nci maddesinin ikinci fıkrasında; belediyelerin Türk Ticaret Kanunu hükümlerine göre kurdukları şirketlerin bu Yönetmelik hükümlerine tabi olmadığı ancak, Yönetmelik kapsamındaki işçi alım ilanlarının Türkiye İş Kurumuna (İŞKUR) bildirilmesinin zorunlu olduğu düzenlenmektedir.

Denetimlerde bazı belediye şirketlerinde, çeşitli unvan ve kadrolar için yapılan personel alımlarının İŞKUR’a bildirilmediği tespit edilmiştir.”

Öte yandan, Türk Ticaret Kanununun 210. maddesinin birinci fıkrasında “Ticaret şirketlerinin, bu Kanun kapsamındaki işlemleri, Ticaret Bakanlığı denetim elemanları tarafından denetlenir. Bu denetimin ilkeleri ve usulü ile denetime tabi işlemler Bakanlıkça hazırlanan yönetmelikle düzenlenir.” denilmektedir. O halde, her şirket gibi belediye şirketlerinin hesap ve işlemleri de Ticaret Bakanlığının denetimine tabidir.

Belirtmek gerekir ki, söz konusu hükümde bahsedilen yönetmelik, Ticaret Bakanlığınca “Ticaret Şirketlerinin Gümrük ve Ticaret Bakanlığınca Denetlenmesi Hakkında Yönetmelik” ismiyle 28 Ağustos 2012 tarihinde Resmi Gazete’de yayımlanmıştır.

Ticaret Bakanlığı Denetiminin Amacı Nedir?

Ticaret Bakanlığınca yapılan denetimin amacı; şirketlerin Türk Ticaret Kanununa ve bu Kanun kapsamında çıkarılan yönetmelik ve tebliğlere uygun işlem yapmalarını sağlamaktır. Anılan amacın gerçekleşmesi bakımından, Ticaret Bakanlığına tüm şirketlerin ve dolayısıyla belediye şirketlerinin kuruluşundan sona ermesine kadar gerçekleşen tüm işlemlerinin mevzuata uygunluğunu denetleme, uygunsuzlukların giderilmesi için rehberlik etme, cezai sorumluluğu tespit edilenleri yetkili makamlara, hukuki sorumluluğu tespit edilenleri de genel kurul gündemine alınıp görüşülmek üzere şirketin yönetim organına (anonim şirket şeklinde kurulan belediye şirketlerinde yönetim kuruluna, limited şirket şeklinde kurulan belediye şirketlerinde müdüre, birden fazla müdür varsa müdürler kuruluna) bildirme ve uygulamada ortaya çıkan aksaklıkların giderilmesine yönelik tedbirler alma görev ve yetkisi verilmiştir.

Belediye Şirketlerinin Denetime Konu İşlemleri Nelerdir?

Belediye şirketlerinin, Ticaret Bakanlığının denetimine tabi işlemleri şunlardır:

·         Kuruluş işlemleri,

·         Ticaret siciline tescil ve ilan işlemleri,

·         Ticaret unvanına ve işletme adına ilişkin işlemler,

·         Ticari defterlere ilişkin işlemler,

·         Birleşme, bölünme ve tür değiştirme işlemleri,

·         Genel kurulun çağrılmasına, toplanmasına, karar almasına, görevlerine ve yetkilerine ilişkin işlemler,

·         Yönetim organının oluşumuna, toplanmasına, karar almasına, sorumluluğuna, görev ve yetkilerine yönelik işlemler,

·         Bağımsız denetime tabi belediye şirketlerinde denetçinin seçilmesine ilişkin işlemler,

·         Şirket sözleşmesinin değiştirilmesine ilişkin işlemler,

·         Paya ve sermaye koyma borcuna ilişkin işlemler,

·         Menkul kıymet işlemleri,

·         Sermayenin artırılması, azaltılması ve tamamlanması işlemleri,

·         Finansal tablolara, yıllık faaliyet raporlarına ve yedek akçelere yönelik işlemler,

·         Kâr, kazanç ve tasfiye payına ilişkin işlemler,

·         İnternet sitesi kurmakla yükümlü olan belediye şirketlerinde bilgi toplumu hizmetlerine ilişkin işlemler,

·         Sona erme ve tasfiyeye yönelik işlemler,

·         TTK’ya dayanılarak çıkarılan yönetmelik ve tebliğlere konu işlemlerdir.

Ticaret Bakanlığı Denetiminin Usulü Nedir?

Türk Ticaret Kanunu kapsamında belediye şirketlerinin işlemleri, Ticaret Bakanlığının denetim elemanlarınca denetlenir. Denetim elemanları ise, Ticaret Bakanlığı başmüfettişleri, müfettişleri ve müfettiş yardımcılarıdır.

Ticaret Bakanlığı, belediye şirketlerinin denetimine resen veya ortakların yahut üçüncü kişilerin istem, ihbar ve şikâyetleri üzerine karar verebilir. Belediye şirketlerinin işlemleri, esas itibariyle şirketin merkezinde ve gerektiğinde şubelerinde veya ticari işletmesinde denetlenir. Diğer taraftan, denetim çalışmaları, belediye şirketine ait teknolojik alt yapının yeterli ve güvenli olması ve denetim elemanınca şirket merkezinde denetim yapılmasına gerek görülmemesi üzerine, kayıt ve belgelere elektronik ortamda erişim sağlanması suretiyle de gerçekleştirilebilir.

Belediye şirketlerinin denetlenmesi sonucunda “teftiş raporu”, “soruşturma raporu” ve “inceleme raporu” olmak üzere üç tür rapor düzenlenebilir. Bu raporlardan soruşturma raporu, belediye şirketinin denetimi sırasında, kamu adına soruşturmayı ve kovuşturmayı gerektiren bir suçun işlendiğinin öğrenilmesi durumunda yetkili makamlara bildirilmek üzere düzenlenen rapordur.

Diğer taraftan, denetim çalışmaları sonucunda aşağıdaki hususlara ilişkin yapılan tespit ve önerilere düzenlenen raporlarda ayrıca yer verilir: 

·         Belediye şirketi yetkililerinin hukuki sorumluluğunu gerektiren durumların genel kurul gündemine alınarak ortakların bilgisine sunulması.

·         TTK’da öngörülen idari para cezalarının uygulanması.

·         Diğer bakanlık, kurul, kurum ve kuruluşların görev alanına giren ve bunlar tarafından tedbir alınmasını veya denetim yapılmasını gerektiren durumların yetkili birimlere bildirilmesi.

 Denetlenen Belediye Şirketlerinin Yükümlülük ve Sorumlulukları Nelerdir?

Belediye şirketlerinin yönetim organlarının üyeleri, yönetimle görevlendirilen kişiler ve şirket çalışanları; gizli dahi olsa yazılı veya elektronik ortamda tutulan her türlü defter, kayıt, dosya, tutanak ve belgeleri müfettişlerin talebi üzerine uygun süre içinde (iki iş gününden az, on iş gününden fazla olmamak üzere) vermekle, incelemelerine hazır bulundurmakla, onaylı örneklerini vermekle, tutanakları imzalamakla, tüm bilgi işlem sistemini denetim amaçlarına uygun olarak açmakla, elektronik ortamda tutulan kayıtları okunabilir hale getirmekle, sözlü veya yazılı olarak sorulan hususlara ilişkin bilgileri ve cevapları vermekle, para ve para hükmündeki evrakı ve ayniyatı ilk talep halinde göstermekle, sayılmasına ve incelenmesine yardımcı olmakla yükümlüdür.

Yeri gelmişken belirtelim ki, TTK’ya göre tutulmakla veya muhafaza edilmekle yükümlü olunan defter, kayıt ve belgeler ile bunlara ilişkin bilgileri, denetime tabi tutulan belediye şirketine ait olup olmadığına bakılmaksızın, Ticaret Bakanlığı müfettişlerince istenmesine rağmen vermeyen veya eksik veren ya da müfettişlerin görevlerini yapmalarını engelleyen belediye şirketinin yetkilileri, fiilleri daha ağır cezayı gerektiren başka bir suç oluşturmadığı takdirde 300 günden az olmamak üzere adli para cezasıyla cezalandırılır (TTK md. 562/4).

Sonuç olarak;

– Belediye şirketlerinin Türk Ticaret Kanunu kapsamındaki hesap ve işlemleri, Ticaret Bakanlığının denetimine tabidir. Söz konusu denetim, adı geçen Bakanlığın müfettişleri marifetiyle gerçekleştirilir.

– Bu denetim kapsamında, belediye şirketlerinin kuruluşundan tasfiye sonuna kadarki her türlü işlemi teftiş edilir ve/veya incelenir.

– Belediye şirketlerinin ortağının belediyeler olması ve kamu kaynağı kullanmaları nedeniyle, belediye şirketleriyle ilgili şikâyet ve ihbarların Ticaret Bakanlığı tarafından hassasiyetle değerlendirildiği bilinmektedir.

 Sinan Gürhan Alsanç