4857 sayılı İş Kanunu’nun 74. maddesinde şu hükümler yer almaktadır:

“Üç yaşını doldurmamış çocuğu evlat edinen eşlerden birine veya evlat edinene çocuğun aileye fiilen teslim edildiği tarihten itibaren sekiz hafta analık hâli izni kullandırılır. (Ek fıkra: 29/1/2016-6663/22 md.)

Bu madde kapsamında, 3 yaşını doldurmamış çocuğu evlat edinen eşlerden birine veya evlat edinen işçiye, çocuğun aileye fiilen teslim edildiği tarihten itibaren 8 hafta analık izni kullandırılması gerekir.

Doğumda 8+8 olmak üzere toplam 16 hafta olan analık izni, evlat edinmede 8 hafta olarak belirlenmiştir. 

EVLAT EDİNEN İŞÇİ ANALIK İZNİNİ KULLANIRKEN SGK’DAN İŞ GÖREMEZLİK ÖDENEĞİ ALABİLİR Mİ?

Evlat edinen işçilere Kanun ile tanınan 8 haftalık analık izninin ücretli bir izin mi ücretsiz izin mi olduğu, bu süreye ilişkin SGK’nın iş göremezlik ödeneği verip vermeyeceği açıklığa kavuşturulması gereken bir husustur.

SGK’nın doğuma bağlı 16 haftalık analık izin için geçici iş göremezlik ödeneği ( rapor parası) ödediği bilinmektedir.

Evlat edinme ise doğuma bağlı bir durum değildir. Bu nedenle SGK, evlat edinen işçiye 8 haftalık analık izin süresi için iş göremezlik ödeneği ödemez.

Bu husus SGK’nın 2018/26 sayılı Genelgesi ile açıklığa kavuşturulmuştur. İlgili hüküm şu şekildedir:

“(Ek, 10/7/2018 tarihli ve 2018/26 sayılı Genelge) Geçici iş göremezlik ödeneği ile emzirme ödeneği verilmesi, 5510 sayılı Kanun ile doğuma bağlanmış olduğundan evlat edinme halinde geçici iş göremezlik ödeneği ödenmeyeceği gibi, emzirme ödeneği de ödenmeyecektir.”

Dolayısıyla konu, SGK açısından nettir.

Evlat edinmeye bağlı 8 haftalık analık izin kullanan işçiye geçici iş göremezlik ödeneği ödenmez.

Peki bu durumda evlat edinen işçinin 8 haftalık analık izni ücretsiz bir izin mi olacaktır?

Eğer iş sözleşmesi ya da toplu iş sözleşmesinde farklı bir hüküm yoksa, evlat edinen işçinin İş Kanunu’nun 74.maddesinden kaynaklanan 8 haftalık analık izninin ücretsiz bir izin olacağını değerlendiriyoruz.

• GİRİŞ
• EŞLERDEN HER İKİSİ İŞÇİ İSE ÖĞRENİM YARDIMI NASIL ÖDENİR?
• EŞLERDEN BİRİ MEMUR DİĞERİ İŞÇİ İSE ÖĞRENİM YARDIMI NASIL UYGULANACAK?
• EŞLERİN AYRI OLMASI DURUMUNDA ÖĞRENİM YARDIMI NASIL ÖDENİR?
• ÜVEY ÇOCUK İÇİN ÖĞRENİM YARDIMI SÖZ KONUSU OLABİLİR Mİ?
• EVLAT EDİNİLEN ÇOCUKLAR İÇİN ÖĞRENİM YARDIMI ÖDENİR Mİ?
• ÖĞRENİM YARDIMI NE ZAMAN ÖDENECEK?
• ÖĞRENİM YARDIMINDA ÇOCUK SINIRLAMASI VAR MIDIR?
• ÖĞRENİM YARDIMINDA YAŞ SINIRLAMASI VAR MIDIR?
• OKULUNU UZATAN ÖĞRENCİLER NE KADAR SÜREYLE ÖĞRENİM YARDIMI ALABİLİR?
• ANAOKULU VE AÇIK ÖĞRETİM İÇİN ÖĞRENİM YARDIMI ÖDENEBİLİR Mİ?
• LİSANS ÜSTÜ EĞİTİME DEVAM EDENLER İÇİN ÖĞRENİM YARDIMI DURUMU
• ÖĞRENCİ BELGESİNİ VAKTİNDE GETİRMEYİP SONRADAN İBRAZ EDEN İŞÇİLERE ÖĞRENİM YARDIMI VERİLİR Mİ?

GİRİŞ

Bilindiği gibi, 696 sayılı KHK ile kadroya geçen taşeron işçilerin mali ve sosyal hakları uzun bir süre Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından Yüksek Hakem Kurulu kararları esas alınarak yayınlanan 12 Nisan 2018 tarihli Toplu İş Sözleşmesiyle ( TİS) belirlenmişti.

Yüksek Hakem Kararları, belediye şirket işçileri için 30 Haziran 2020, kamu kurumları işçileri içinse 31 Ekim 2020 tarihinde sona erdi. Bu tarihten itibaren yeni toplu sözleşme süreçleri başladı. Bazı kurumlar yeni TİS’leri imzalarken bazıları hali hazırda toplu sözleşme süreci devam ettiği için Yüksek Hakem kararlarından gelen hakları vermeyi sürdürüyor.

Bu süreçte en fazla soru işaretine yol açan hususlardan biri, Eylül ayında yapılacak olan Öğrenim Yardımlarında nasıl bir yol izleneceğidir.

Yeni Toplu İş Sözleşmesini henüz imzalanmamış kurum, idare ve şirketlerin Yüksek Hakem kararlarındaki Öğrenim Yardımını vermeye devam edeceklerini değerlendiriyoruz. Bilindiği gibi, Yüksek Hakem kararlarındaki Öğrenim Yardımı maddesi şu şekildeydi:

“İşveren, işçinin öğrenimdeki her çocuğu için belge ibraz etmek şartı ile yılda bir kez Eylül ayında ödenmek üzere;

İlkokul için 100,00(yüz)TL,

Ortaokullar için 110,00(yüzon)TL,

Lise ve dengi okullar için 120,00(yüzyirmi)TL,

Yüksek okullar ve üniversite için (okulun normal eğitim süresi artı bir yıl süreyle sınırlı olmak üzere) 140,00 (yüzkırk)TL tutarında öğrenim yardımı yapar.”

Yeni TİS imzalamış olan kurum, idare ve şirketlerin ise bu toplu iş sözleşmelerindeki hükümlere göre Öğrenim Yardımı vermesi, yeni TİS’te Öğrenim Yardımı maddesi yer almıyorsa da her hangi bir ödeme yapmaması gerekmektedir.

Öte yandan Öğrenim Yardımı ödemesi yaparken her iki eşin çalışma durumu, boşanma, üvey evlat, yaş sınırlaması, anaokulu ve lisansüstü eğitimde öğrenim yardımı gibi hususlara ilişkin de dikkat edilmesi gereken pek çok nokta bulunmaktadır.

Bu Yazının PDF formatı için tıklayınız 

Peki Öğrenim Yardımı ödemelerinde nelere dikkat edilmelidir?

Taşerondan kadroya geçen işçilere öğrenim yardımı ödemesinin ayrıntıları, Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı tarafından yayınlanan 17/09/2018 tarihli görüş yazısıyla belirlenmiştir. Bu görüş yazısında;

“Bilindiği üzere; 696 sayılı KHK ‘ nın 127 nci maddesi ile 375 sayılı KHK’ya eklenen Geçici 23 ve 24’üncü maddeler ile sürekli işçi kadrolarına geçirilen işçilerin toplu iş sözleşmesinden yararlanma, işkolu tescillerinin belirlenmesi ile mali ve sosyal haklara ilişkin şartlar belirlenmiştir.

Yüksek Hakem Kurulunun 696 sayılı KHK kapsamında sürekli işçi kadrosuna geçirilen işçilere yönelik olarak 02.04.2018 tarihinden sonra karara bağladığı toplu iş sözleşmelerinde çocuk yardımı ile ilgili daha açık bir hükme yer vererek ilgili hükmü “işçilere üç çocukla sınırlı olmak üzere her bir çocuk için her ay 25 TL/Ay çocuk yardımı yapılır. Ancak evlenen çocuklar, 18 yaşını dolduran veya yükseköğrenime devam etmesi halinde 25 yaşını dolduran çocuklar ile kendi hesabına ticaret yapan veya gerçek veya tüzel kişiler yanında her ne şekilde olursa olsun menfaat karşılığı çalışan çocuklar (öğrenim görmekte iken tatil devresinde çalışanlar ile staj veya mesleki eğitim görenler hariç) için bu yardım ödenmez. Eşlerden ikisinin de aynı toplu iş sözleşmesi kapsamında çalışması halinde bu yardım eşlerden yalnız birine ödenir.” şeklinde değiştirmiştir.

Bu kapsamda çocuk yardımı ile öğrenim yardımı hesaplanırken uygulamada birlikteliğin sağlanması için Yüksek Hakem Kurulunca karara bağlanan toplu iş sözleşmelerinde yer alan yeni hükmün emsal olarak alınıp eşlerden yalnızca birine ödenmesi gerektiği, yakacak yardımıyla ilgili olarak da işçilere doğrudan ödenmesi gereken sosyal yardım kapsamında olması nedeniyle her işçiye eş durumuna bakılmaksızın ayrı ayrı ödenmesi gerektiği mütalaa edilmektedir.” denilmektedir.

EŞLERDEN HER İKİSİ İŞÇİ İSE ÖĞRENİM YARDIMI NASIL ÖDENİR?

Bakanlığın yukarıdaki yazısında özetle;

• Çocuk yardımı ile öğrenim yardımı ödemesinin aynı esaslara tabi olduğu,
• Eşlerden ikisinin de aynı toplu iş sözleşmesi kapsamında çalışması halinde bu eşlerden yalnızca birine çocuk ve öğrenim yardımı ödeneceği belirtilmiştir.

696 Kanun Hükmünde Kararnameyle (KHK) kadroya geçen işçilerin aynı toplu sözleşmeye tabi olduğunu değerlendiriyoruz. Zira Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı tarafından yayınlanan 12 Nisan 2018 tarihli TİS, taşerondan kadroya geçen bütün işçileri kapsamaktadır. Bu nedenle kurumları farklı olsa da eşlerden her ikisinin de 696 sayılı KHK kapsamında kadroya geçen işçilerden olması durumunda, yalnızca birine öğrenim yardımı ödemesi yapılmalıdır.

Ancak taşerondan kadroya geçen işçinin eşinin ayrı bir toplu sözleşmesine tabi olması durumunda her iki eş öğrenim yardımından yararlanabilir. Örneğin 696 KHK’lı işçinin eşinin kamu kurumunda eski kadrolu sürekli işçi olması durumunda, her iki işçinin öğrenim yardımından yararlanması mümkündür.

EŞLERDEN BİRİ MEMUR DİĞERİ İŞÇİ İSE ÖĞRENİM YARDIMI NASIL UYGULANACAK?

Sık sık karşılaşılan durumlardan biri de eşlerden birinin memur diğerinin işçi olması durumudur. Memur ile işçinin aynı toplu iş sözleşmesine tabi olması söz konusu olamayacağından, eşi memur olan işçi her halükârda öğrenim yardımından yararlanacaktır.

Özetle, eşlerden her ikisinin de çalışması durumunda dikkat edilecek husus, her iki eşin aynı TİS kapsamında olup olmadığıdır. Her iki eşin de 696 KHK’lı taşerondan kadroya geçen işçi olması durumumda yalnızca biri, diğer durumlarda her ikisi öğrenim yardımı alabilecektir.

EŞLERİN AYRI OLMASI DURUMUNDA ÖĞRENİM YARDIMI NASIL ÖDENİR?

Eşlerin ayrı olması durumunda öğrenim yardımının ne şekilde ödeneceği de sıkça sorulan sorulardan biridir. Bu noktada öğrenim yardımı ödemesinin genel hatları itibariyle Asgari Geçim İndirimi (AGİ) ile paralellik arz edeceğini değerlendiriyoruz. Buna göre;

• Buna göre çocuğun velayetine sahip olan anne, her durumda öğrenim yardımını alır.
• Annenin çalışmıyor olması ve babanın nafaka ödemesi durumunda ise babaya öğrenim yardımı ödenebilir.
• Velayeti babaya verilen ve sosyal güvenlik yönünden babaya tabi olan çocuk için ise öğrenim yardımını baba alacaktır.

ÜVEY ÇOCUK İÇİN ÖĞRENİM YARDIMI SÖZ KONUSU OLABİLİR Mİ?

İşçinin birlikte ikamet ettiği üvey çocuğu için öğrenim yardımı alıp olamayacağı da merak edilmektedir. Bir diğer ifade ile işçi, eşinin önceki evliliğinden olan ve velayeti eşinde bulunan çocuk için öğrenim yardımı alabilir mi?

Gelir İdaresi Başkanlığı’nın 38418978-120[32-15/3]-4323 sayı ve 01/02/2016 tarihli  Özelge’siyle, AGİ açısından açıklığa kavuşturulan üvey çocuk hususunun, öğrenim yardımında da geçerli olacağını değerlendiriyoruz. Buna göre;

• Çalışmayan eşinin nafaka almaması,
• Ya da mahkeme tarafından nafaka ödemesine karar verilmesine rağmen boşandığı eşinin bu yükümlülüğü yerine getirmemesi,
• Çocuğun babasının öğrenim yardımından yararlanmaması,
• Velayeti mahkeme kararıyla anneye verilen çocuğun anne ile birlikte oturması ve geçim giderlerinin çalışan eşi tarafından karşılanması kaydıyla söz konusu çocuk için öğrenim yardımı ödenebilir.

EVLAT EDİNİLEN ÇOCUKLAR İÇİN ÖĞRENİM YARDIMI ÖDENİR Mİ?

AGİ’deki çocuk tabiri; “mükellefle birlikte oturan veya mükellef tarafından bakılan (nafaka verilenler, evlat edinilenler ile ana veya babasını kaybetmiş torunlardan mükellefle birlikte oturanlar dâhil) 18 yaşını veya tahsilde olup 25 yaşını doldurmamış çocukları” ifade etmektedir.

Aynı hususların öğrenim yardımı için de geçerli olacağını, dolayısıyla işçinin evlat edindiği çocuğu için öğrenim yardımı alabileceğini değerlendiriyoruz. Aynı durum, anne veya babasını kaybetmiş torunlardan işçi ile birlikte oturanlar için de geçerlidir. Yani işçi, bu durumdaki torunları için de öğrenim yardımı alabilir.

ÖĞRENİM YARDIMI NE ZAMAN ÖDENECEK?

Öğrenim yardımının yılda 1 kez olmak üzere Eylül ayında ödeneceği ifade edilmiştir. Bu ifadeden ilk başta “ödemenin” yani ücretin bankaya yatırılacağı tarihin Eylül ayı içerisinde olması gerektiği anlaşılmaktadır. Halbuki işçiler maaşlarını “memurlar gibi” peşin almayıp, çalıştıktan sonraki ayda/dönemde almaktadırlar. Bu durumda öğrenim yardımı ödemesinin Eylül ayında ödenmesinin sağlanması için Ağustos ayı maaş dönemine bu yardımların yansıtılması gerekir. İlk ve Orta Öğretim kurumlarının Eylül ayı başında Üniversitelerin daha ileri tarihlerde açıldığı ve güncel öğrenci belgelerinin işçiler tarafından ancak Eylül ayında alınıp İdareye ibraz edileceği düşünüldüğünde öğrenim yardımlarının Eylül ayı içinde ödenmesi fiiliyatta mümkün olmamaktadır. Dolayısıyla öğrenim yardımlarının Eylül maaşıyla birlikte Ekim ayında ödenmesi sözkonusu olacaktır.

Öğrenim yardımı ödemelerinin belgeye dayalı (güncel tarihli öğrenci belgesi) yapılması da dikkat edilecek bir başka husustur. Yani işçinin sözlü beyanı yeterli görülmemeli, bahse konu çocuk için öğrenim durumunu gösterir belge istenerek buna göre ödeme yapılmalıdır. Kamu kurumlarına sunulacak öğrenim belgelerinin güncel olması gerekir.

ÖĞRENİM YARDIMINDA ÇOCUK SINIRLAMASI VAR MIDIR?

Toplu İş Sözleşmelerinde aksi bir hüküm yer almadığı sürece, öğrenim yardımlarında çocuk sınırlaması yoktur. Örneğin 5 çocuğu olan işçi, her çocuğu için, öğrenim durumlarını belgelendirmek kaydıyla ayrı ayrı öğrenim yardımı alabilir. Zira TİS’te “işçinin öğrenimdeki her çocuğu için belge ibraz etmek şartı ile” denilmektedir.

ÖĞRENİM YARDIMINDA YAŞ SINIRLAMASI VAR MIDIR?

• Öğrenim yardımındaki yaş sınırlamasında için de 5510 Sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’ndaki sınırlamaların geçerli olacağını değerlendiriyoruz. Buna göre kadrolu işçilere yapılacak öğrenim yardımında çocukların yaş sınırı, lise ve dengi okullar için 20, yüksek öğrenim için 25 kabul edilmelidir.
• Örneğin 26 yaşında kişiye, üniversite öğrenciliği devam etse de öğrenim yardımı ödenmemelidir. Çocuk tanımına kimlerin girdiği hem Kanunlarda hem de ilgili kurumların görüş yazılarında açıkça belirtilmektedir. Nitekim Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı’nın 17 Eylül 2018 tarihli görüş yazısında, “Ancak evlenen çocuklar, 18 yaşını dolduran veya yükseköğrenime devam etmesi halinde 25 yaşını dolduran çocuklar ile kendi hesabına ticaret yapan veya gerçek veya tüzel kişiler yanında her ne şekilde olursa olsun menfaat karşılığı çalışan çocuklar (öğrenim görmekte iken tatil devresinde çalışanlar ile staj veya mesleki eğitim görenler hariç) için bu yardım ödenmez.” denilmektedir.
• Ayrıca gelir elde edici bir işte çalışan veya ticaret yapan çocuklar ile evlenen çocuklar için öğrenim yardımı ödenmez.

OKULUNU UZATAN ÖĞRENCİLER NE KADAR SÜREYLE ÖĞRENİM YARDIMI ALABİLİR?

• Üniversiteyi uzatan öğrenciler için okulun normal eğitim süresi +1 bir yıl süreyle sınırlı olmak üzere öğrenim yardımı yapılabilir. Örneğin 4 yıllık üniversiteyi bitiremeyip 6. yıla dersi kalan öğrenci için öğrenim yardımı ödenmez. Zira TİS’te; “Yüksek okullar ve üniversite için (okulun normal eğitim süresi artı 1 yıl süreyle sınırlı olmak üzere) 140,00 (yüzkırk)TL tutarında öğrenim yardımı yapar.” hükmü yer almaktadır.
• 2 yıllık yüksek okul için de aynı kural geçerlidir.
• 25 yaşını geçen öğrenciye, hangi sınıfta olursa olsun Öğrenim Yardımı ödenmeyeceğini de unutmamak gerekiyor.

ANAOKULU VE AÇIK ÖĞRETİM İÇİN ÖĞRENİM YARDIMI ÖDENEBİLİR Mİ?

• Anaokuluna giden çocuklar için öğrenim yardımının ödenip ödenmeyeceği de sorulmaktadır. Toplu İş Sözleşmesi’nde “öğrenimdeki her çocuk için öğrenim yardımı ödenir” şeklinde bir hüküm varsa, ana okuluna devam eden çocuk için de öğrenim yardımı ödenebilir. Ancak Toplu İş Sözleşmesinde öğrenim yardımının  ilkokuldan başlanarak ödeneceği yer alıyorsa, bu durumda anaokuluna giden çocuklar için öğrenim yardımı ödenmez.

• Açık öğretim fakültesine kayıtlı öğrenciler içinse, öğrencilik kaydının aktif olması şartıyla normal öğrencilik süresi+1 yıl süreyle sınırlı olmak üzere öğrenim yardımı verilebilir. Ancak açık öğretimde öğrencilik kaydının aktif olup olmadığına özellikle dikkat edilmelidir. Zira açık öğretime kayıt yaptırıp öğrencilik kaydının pasif olması sık karşılaşılan bir durumdur. Bu durum öğrenim belgesinde yazmaktadır. Öğrenci belgesinde “Pasif Öğrenci (Kayıt Yenilememiş)” ibaresi varsa öğrenim yardımı ödenmemelidir.

LİSANS ÜSTÜ EĞİTİME DEVAM EDENLER İÇİN ÖĞRENİM YARDIMI DURUMU

• Lisans üstü eğitim olarak bilinen yüksek lisans ve doktora öğrencilerine de 25 yaşı geçmedikleri sürece öğrenim yardımı ödenebileceğini değerlendiriyoruz. Yüksek lisans ve doktora eğitiminin, yüksek öğretimin bir parçası olduğu, 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu’nda yer almaktadır.

ÖĞRENCİ BELGESİNİ VAKTİNDE GETİRMEYİP SONRADAN İBRAZ EDEN İŞÇİLERE ÖĞRENİM YARDIMI VERİLİR Mİ?

• İşçilerin, Öğrenim Yardımı alabilmeleri için şart olan Öğrenci Belgesini çeşitli nedenlerle vaktinde getirmediği, ödeme dönemi geçtikten sonra çocuklarının öğrencilik durumuna ilişkin belge ibraz ettikleri görülmektedir. Bu durumda, öğrencilik belgesinin getirilmesini takip eden ayda Öğrenim Yardımı ödemesi yapılabilir. İşçinin, eğitim hayatı devam eden çocuğu için gerekli olan belgeyi geç ibraz etmesi, TİS’ten gelen öğrenim yardımı hakkını ortadan kaldırmaz. Belgeyi geç getirmesi, öğrenim yardımını geç olması sonucunu doğurur.

YASAL UYARI Bu çalışma Kamutech Yazılım A.Ş. mevzuat grubu uzmanları tarafından hazırlanmıştır. Makalenin her türlü yayın hakkı Kamutech Yazılım A.Ş.’ye aittir. Kaynak göstermek ve link vermek kaydıyla alıntı yapılabilir.

Doğum sonrasında 6 aylık ücretsiz izin kullanımının yasal dayanağı 4857 sayılı İş Kanunu’nun 74. Maddesindeki düzenlemedir.

Buna göre; kadın işçiye, analık izninin bitiminden itibaren isteği hâlinde 6 aya kadar ücretsiz izin verilir. Ücretsiz izin, üç yaşını doldurmamış çocuğu evlat edinme hâlinde eşlerden birine veya evlat edinene de verilir.

Dolayısıyla kadın işçilerin doğum sonrası dönemde, analık izninin bitiminden itibaren 6 ay ücretsiz izin hakları bulunmakta ve işçilerin önemli bir bölümü bu haklarını kullanmaktadır.

Peki 6 ay ücretsiz izne çıkan işçinin eşi, (ücretsiz doğum iznindeki eşi için) Asgari Geçim İndiriminden (AGİ) yararlanabilir mi? Bir diğer ifade ile 6 aylık ücretsiz izindeki işçi, AGİ’de çalışmayan eş olarak mı değerlendirilecektir?

Bu husus, Gelir İdaresi Başkanlığı’nın 14/08/2020 tarihli ve 62030549-120[32-2020/283]-E.596333 sayılı Özelgesi ile açıklığa kavuşturulmuştur.

Gelir İdaresi Bakanlığı’nın Özelgesi’nde sonuç olarak şu görüşe yer verilmiştir:

“… Bu hüküm ve açıklamalara göre, doğum nedeniyle 6 ay ücretsiz (aylıksız) izne ayrılan eşiniz, ücretsiz izinli olduğu dönemde çalışmayan ve herhangi bir geliri olmayan eş olarak kabul edileceğinden, eşiniz ve 18 yaşını veya tahsilde olup 25 yaşını doldurmamış çocuğunuz için “Aile Durumu Bildirimi” ile işverene bildirimde bulunmak kaydıyla, asgari geçim indiriminden faydalanmanız mümkün bulunmaktadır.”

Sonuç olarak; doğum sonrası 6 ay ücretsiz izne çıkan işçi, AGİ uygulamasında ücretsiz izinli olduğu dönemde çalışmayan eş olarak kabul edilecek ve bu kişi için çalışan eşin AGİ alması mümkün olacaktır. Bu durumun diğer ücretsiz izinler için de geçerli olacağını değerlendiriyoruz.

Özelge‘nin PDF formatına ulaşmak için tıklayınız 

İşte o Özelge:

T.C. 

GELİR İDARESİ BAŞKANLIĞI

İstanbul Vergi Dairesi Başkanlığı

Gelir Kanunları Gelir Ve Kurumlar Vergileri Grup Müdürlüğü

Sayı: 62030549-120[32-2020/283]-E.596333                                                                                                                        14/08/2020

Konu: Doğum nedeniyle ücretsiz izne ayrılan eşten dolayı, ücretli çalışan eşin asgari geçim indiriminden yararlanıp yararlanmayacağı hk.

İlgi: 02/03/2020 tarihli 826123 ve 825583 sayılı özelge talep formlarınız.

 

İlgide kayıtlı özelge talep formlarında, evli bir çocuklu olarak bir kamu kurumunda çalıştığınız,   ilçe sağlık müdürlüğünde kamu personeli olarak çalışan eşinizin doğum nedeniyle 6 ay ücretsiz (aylıksız) izne ayrıldığı belirtilerek, eşinizin ücretsiz izinli olduğu dönemde eşinizden dolayı asgari geçim indiriminden faydalanıp faydalanamayacağınız hususunda Başkanlığımız görüşü talep edilmektedir.

193 Sayılı Gelir Vergisi Kanununun 32 nci maddesinde; “Ücretin gerçek usulde vergilendirilmesinde asgarî geçim indirimi uygulanır.

Asgarî geçim indirimi; ücretin elde edildiği takvim yılı başında geçerli olan ve sanayi kesiminde çalışan 16 yaşından büyük işçiler için uygulanan asgarî ücretin yıllık brüt tutarının; mükellefin kendisi için % 50’si, çalışmayan ve herhangi bir geliri olmayan eşi için % 10’u, çocukların her biri için ayrı ayrı olmak üzere; ilk iki çocuk için % 7,5, üçüncü çocuk için %10, diğer çocuklar için % 5’idir. Gelirin kısmî döneme ait olması halinde, ay kesirleri tam ay sayılmak suretiyle bu süreye isabet eden indirim tutarları esas alınır. Asgarî geçim indirimi, bu fıkraya göre belirlenen tutar ile 103 üncü maddedeki gelir vergisi tarifesinin birinci gelir dilimine uygulanan oranın çarpılmasıyla bulunan tutarın, hesaplanan vergiden mahsup edilmesi suretiyle uygulanır. Mahsup edilecek kısmın fazla olması halinde iade yapılmaz.

İndirimin uygulamasında “çocuk” tabiri, mükellefle birlikte oturan veya mükellef tarafından bakılan (nafaka verilenler, evlat edinilenler ile ana veya babasını kaybetmiş torunlardan mükellefle birlikte oturanlar dâhil) 18 yaşını veya tahsilde olup 25 yaşını doldurmamış çocukları, “eş” tabiri ise, aralarında yasal evlilik bağı bulunan kişileri ifade eder.

İndirim tutarının tespitinde mükellefin, gelirin elde edildiği tarihteki medenî hali ve aile durumu esas alınır. İndirim, yukarıdaki oranlara göre hesaplanan tutarları aşmamak kaydıyla, ücret geliri elde eden aile fertlerinden her biri için ayrı ayrı, çocuklar için eşlerden yalnızca birisinin gelirine uygulanır. Boşananlar için indirim tutarının hesabında, nafakasını sağladıkları çocuk sayısı dikkate alınır…” hükmüne yer verilmiştir.

Konuyla ilgili olarak 265 seri no.lu Gelir Vergisi Genel Tebliği’nin “Medeni Durum ve Eşinin Gelirinin Olmadığının Tespiti” başlıklı 6 numaralı bölümünde;

“Ücretliler, medeni durumları ve çocuk sayıları ile eşinin iş ve gelir durumu hakkında Tebliğ ekinde yer alan “Aile Durumu Bildirimi” (EK:1) ile işverenlerine bildirimde bulunacaklardır. Durumlarında herhangi bir değişiklik olması halinde (evlenme, boşanma, ölüm, doğum vb.) bu değişiklikleri işverene bir ay içerisinde bildireceklerdir. Asgari geçim indirimi oranını etkileyen değişiklikler, söz konusu değişikliğin işverene bildirildiği tarih itibariyle uygulanacak olup, eşlerin her ikisinin de ücretli olması halinde çocuklar yalnızca sosyal güvenlik yönünden tabi oldukları eşin bildirimine dahil edilecektir.

Bu uygulamada eşin çalışmadığı ve herhangi bir gelirinin olmadığına ilişkin olarak (aksi tespit edilmediği sürece) ücretlinin beyanı yeterli olacaktır.

Sadece ücret geliri elde eden eş, “çalışmayan ve herhangi bir geliri olmayan eş” kapsamında değerlendirilmeyecektir. Bunlar dışındakiler ise çalışmayan ve herhangi bir geliri olmayan eş kapsamında değerlendirilecek olup, münhasıran emekli maaşı alanlar da çalışmayan ve herhangi bir geliri olmayan eş olarak kabul edilecektir.” açıklamalarına yer verilmiştir.

Bu hüküm ve açıklamalara göre, doğum nedeniyle 6 ay ücretsiz (aylıksız) izne ayrılan eşiniz, ücretsiz izinli olduğu dönemde çalışmayan ve herhangi bir geliri olmayan eş olarak kabul edileceğinden, eşiniz ve 18 yaşını veya tahsilde olup 25 yaşını doldurmamış çocuğunuz için “Aile Durumu Bildirimi” ile işverene bildirimde bulunmak kaydıyla, asgari geçim indiriminden faydalanmanız mümkün bulunmaktadır.

Bilgi edinilmesini rica ederim.

(*)     Bu Özelge 213 sayılı Vergi Usul Kanununun 413.maddesine dayanılarak verilmiştir.

(**)   İnceleme, yargı ya da uzlaşmada olduğu halde bu konuya ilişkin olarak yanlış bilgi verilmiş ise bu özelge geçersizdir.

(***) Talebiniz üzerine tayin edilmiş olan bu özelgeye uygun işlem yapmanız hâlinde, bu fiilleriniz dolayısıyla vergi tarh edilmesi icap ederse, tarafınıza vergi cezası kesilmeyecek ve tarh edilen vergi için gecikme faizi hesaplanmayacaktır.

Kamu işçilerinin mazeret izinlerini, ücretli ve ücretsiz olarak ikiye ayırmak mümkündür. Her ne kadar 4857 Sayılı İş Kanunu’nda ücretsiz mazeret iznine yer verilmemiş olsa da Toplu İş Sözleşmesi (TİS) ile işçiye ücretsiz mazeret izni hakkı verilebilmektedir. Ayrıca 5620 sayılı Kanun ile sürekli işçilere şarta bağlı olarak 3 ayrı ücretsiz hakkı tanınmıştır.

Nitekim 696 Sayılı Kanunu Hükmünde Kararname (KHK) kapsamında kadroya geçirilen işçilerin mali ve sosyal haklarının belirlenmesine esas teşkil eden ve Çalışma Bakanlığa tarafından 12 Nisan’da yayınlanan Toplu İş Sözleşmesi hükümleri arasında, ücretsiz mazeret iznine yer verilmiştir. İlgili hüküm şu şekildedir;

• İşçinin talep etmesi ve mazeretinin makul görülmesi hâlinde işverence yılda 45 (kırkbeş) güne kadar ücretsiz mazeret izni verilebilir.

Buna göre işçinin 45 günlük ücretsiz mazeret izni hakkı vardır. Ancak öne sürülen mazeretin işveren tarafından makul bulunması ve kabul edilmesi gerekir. İşveren kabul etmezse işçi bu iznini kullanamaz. Ücretsiz mazeret izni, İş Kanunu’nda yer almamaktadır. Bu nedenle bu izinden TİS’e tabi işçiler yararlanabilmektedir.

5620 SAYILI KANUNA GÖRE ÜCRETSİZ İZİN HAKKI NE KADARDIR?

Ayrıca kamu kurum ve kuruluşlarında çalışan sürekli işçilerin, 5620 sayılı Kanuna göre şarta bağlı 3 ayrı ücretsiz izin hakkı bulunmaktadır. Bunlar;

• Bakıma muhtaç yakınları için kullanabileceği 6 aya kadar (1 yıla kadar uzayabilir) ücretsiz refakat izin hakkı,
• 10 hizmet yılını tamamlamış olan sürekli işçilere, istekleri halinde bir kereye mahsus 6 aya kadar ücretsiz izin hakkı,
• Memur eşi tayin olan işçiye 1 yıllık sürelerle 8 yıla kadar ücretsiz izin hakkıdır.

Söz konusu izinlerin yasal dayanağını oluşturan 5620 Sayılı Kanun’un 1. Ek Maddesi şöyledir;

EK MADDE 1- (Ek: 13/2/2011-6111/207 md.)

(1) Kamu kurum ve kuruluşlarında sürekli işçi kadrosunda çalışan işçilere; bakmaya mecbur olduğu veya işçi refakat etmediği takdirde hayatı tehlikeye girecek ana, baba, eş ve çocukları ile kardeşlerinden birinin ağır kaza geçirmesi veya önemli bir hastalığa tutulmuş olması hallerinde, bu hallerin raporla belgelendirilmesi şartıyla, istekleri üzerine en çok altı aya kadar ücretsiz izin verilebilir. Aynı şartlarla bu süre bir katına kadar uzatılabilir.

(2) İşçilere, 10 hizmet yılını tamamlamış olmaları ve istekleri halinde işçilik süreleri boyunca ve bir defada kullanılmak üzere altı aya kadar ücretsiz izin verilebilir.

(3) Yetiştirilmek üzere (burslu veya kendi imkânlarıyla gidenler dâhil) yurt dışına Devlet tarafından gönderilen öğrenci ve memurlarla, yurt içine ve yurt dışına sürekli görevle atanan memurların işçi olan eşlerine işçilik süresince her defasında bir yıldan az olmamak üzere en çok sekiz yıla kadar ücretsiz izin verilebilir. Ücretsiz izin süresinin bitiminden önce mazeretini gerektiren sebebin kalkması halinde, işçi derhal görevine dönmek zorundadır. Mazeret sebebinin kalkması halinde veya ücretsiz izin süresinin bitiminden itibaren 10 gün içinde görevine dönmeyenler, işçilikten istifa etmiş sayılır.

(4) Bu maddenin uygulanmasına ilişkin usul ve esaslar Maliye Bakanlığı ile Devlet Personel Başkanlığınca müştereken belirlenir.

Dolayısıyla, kamu kurum ve kuruluşlarında sürekli işçi kadrosunda çalışan işçilere; bakıma muhtaç yakınlarının bulunması halinde, en çok 6 aya kadar ücretsiz refakat izni verilebilmesi düzenlenmiştir. Bu süre, aynı şartların geçerli olması halinde 1 yıla kadar uzatılabilecektir.

Bu düzenlemeye göre sürekli işçi;

• Anne
• Baba,
• Eş,
• Çocuk,
• Kardeşlerinden birini

bakmaya mecbur olması veya refakat etmediği takdirde söz konusu kişinin hayatının tehlikeye girecek olması durumunda, ücretsiz refakat izni talebinde bulunabilir. Bu kişilerden birinin ağır kaza geçirmesi veya önemli bir hastalığa tutulmuş olması da refakat için hakkını doğuran durumlardır.

Sürekli işçinin, refakat izni kullanabilmesi için bakıma muhtaç yakınının durumunu raporla belgelendirilmesi gerekir.

Aynı Kanun maddesinin ikinci fıkrası ile de 10 hizmet yılını tamamlamış olan sürekli işçilere, istekleri halinde 6 aya kadar bir kereye mahsus ücretsiz izin hakkı tanımıştır. Bu izin, bütün işçilik süreleri boyunca bir kez ve bir defada kullanılmak üzere verilecektir.

Yine 5620 sayılı Kanun’un 1. Ek Maddesinin üçüncü fıkrasıyla, memur olan eşin devlet tarafından yetiştirilmek üzere yurt dışına gönderilmesi ya da yurt içine veya yurt dışına sürekli görevle atanması durumunda, işçi olan eşlere ücretsiz izin hakkı tanınmıştır. Bu haktan, öğrenci olan eşi eğitim amacıyla yurt dışına gönderilen veya giden işçiler de yararlanabilir.

Bu ücretsiz izin, işçilik süresince her defasında 1 yıldan az olmamak üzere en çok 8 yıla kadar verilebilir. Ücretsiz izin süresinin bitiminden önce mazeretin ortadan kalkması halinde, işçi derhal görevine dönmek zorundadır. Mazeretin ortadan kalkması durumunda ya da ücretsiz izin süresinin bitmesi halinde 10 gün içinde görevine dönmeyenler, işçilikten istifa etmiş sayılır.

İŞÇİNİN KAÇ GÜN ÜCRETLİ MAZERET İZNİ VARDIR?

İşçinin ücretli mazeret iznine ilişkin hükümler ise hem 4857 Sayılı İş Kanunu’nda hem de Toplu İş Sözleşmesinde sayılmıştır. İşçiye, evlenmesi veya yakınlarının ölümü halinde TİS ile tanınan ücretli mazeret izin hakları, İş Kanunu’ndan daha fazladır. Ayrıca işçiye kayınpeder ve kayınvalidesinin ölümü halinde İş Kanunu mazeret izni öngörmezken TİS’te bu hak tanınmıştır. Dolayısıyla ücretli mazeret izinlerinde TİS hükümleri esas alınmalıdır.

İş Kanunu, işçiye evlat edinmesi durumunda 3 gün mazeret izni kullanma hakkı verirken bu hak TİS’te yer almamaktadır. Yine TİS’te yer almayıp İş Kanunu ile işçiye tanınan ücretli mazeret izin haklarından biri de engelli çocuk iznidir. Buna göre işçilerin, en az %75 oranında engelli veya süreğen hastalığı olan çocuğunun tedavisinde, hastalık raporuna dayalı olarak ve çalışan ebeveynden sadece biri tarafından kullanılması kaydıyla, bir yıl içinde toptan veya bölümler hâlinde 10 güne kadar ücretli izin hakkı vardır.

Görüldüğü gibi bazı mazeret izinleri İş Kanunu’nda yer alırken bazıları sadece TİS ile tespit edilmiştir. Bazı durumlar için de tam tersi sözkonusudur. TİS’e tabi olan işçiler, hem TİS’te hem de İş Kanunu’nda tanımlanan mazeret izinlerini kullanır. TİS’e tabi olmayan işçiler ise sadece İş Kanunu’ndaki izinleri kullanabilir.