İş Hukuku, işçi hakları yönünden sürekli ileriye yönelik gelişimci bir karaktere sahiptir. Bu anlayıştan hareket edildiğinde, işçinin haklarının iş ilişkisinin devamı sırasında daha ileriye götürülmesi, iş hukukunun temel amaçları arasındadır.

Çalışma koşulları bakımından geriye gidişin işçinin rızası hilafına yapılamaması gerekir.

İş ilişkisinden kaynaklanan ve işin yerine getirilmesinde tabi olunan hak ve borçların tümü, “çalışma koşulları” olarak değerlendirilmelidir.

4857 sayılı İş Kanunu’nun 22. maddesinde yer alan, “ işveren, iş sözleşmesiyle veya iş sözleşmesinin eki niteliğindeki personel yönetmeliği ve benzeri kaynaklar ya da işyeri uygulamasıyla oluşan çalışma koşullarında esaslı bir değişikliği ancak durumu işçiye yazılı olarak bildirmek suretiyle yapabilir. Bu şekle uygun olarak yapılmayan ve işçi tarafından altı işgünü içinde yazılı olarak kabul edilmeyen değişiklikler işçiyi bağlamaz. İşçi değişiklik önerisini bu süre içinde kabul etmezse, işveren değişikliğin geçerli bir nedene dayandığını veya fesih için başka bir geçerli nedenin bulunduğunu yazılı olarak açıklamak ve bildirim süresine uymak suretiyle iş sözleşmesini feshedebilir. İşçi bu durumda 17 ila 21 inci madde hükümlerine göre dava açabilir” şeklindeki düzenleme, çalışma koşullarındaki değişikliğin dayanağını oluşturur.

Çalışma koşullarının değişikliğinden söz edebilmek için öncelikle bu koşulların neler olduğunun ortaya konulması gerekir.

Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, 2021/11887 E., 2021/16151 sayılı Kararında bu huşuları açıklığa kavuşturmuştur.

Yargıtay’a göre; 4857 sayılı İş Kanunu’nun 22. maddesinden de yola çıkılarak, Anayasa, yasalar, toplu ya da bireysel iş sözleşmesi, personel yönetmeliği ve benzeri kaynaklar ile işyeri uygulamasından doğan işçi ve işveren ilişkilerinin bütünü, çalışma koşulları olarak değerlendirilmelidir.

İş sözleşmesinin esaslı unsurları olan işçinin iş yapma, çalışma borcu ile bunun karşılığında işverenin ücret ödeme borcu, çalışma koşullarının en önemlileridir.

Bundan başka, işin nerede ve ne zaman görüleceği, işyerindeki çalışma süreleri, yıllık izin süreleri, ödenecek ücretin ekleri, ara dinlenmesi, evlenme, doğum, öğrenim, gıda, maluliyet ve ölüm yardımı gibi sosyal yardımlar da çalışma koşulları arasında yerini alır.

İşçiye özel sağlık sigortası yapılması ya da işverence primleri ödenmek kaydıyla bireysel emeklilik sistemine dahil edilmesi de çalışma koşulları kavramına dahildir.

4857 sayılı İş Kanunu’nun 22. maddesinin ikinci fıkrasında, çalışma koşullarının, tarafların karşılıklı uzlaşmaları ile değiştirilmesinin her zaman mümkün olduğu kurala bağlanmıştır.

Çalışma koşullarında değişiklik konusunda işçinin rızasının yazılı alınması yasa gereğidir. Aynı zamanda işverence değişiklik teklifinin de yazılı olarak yapılması gerekir.

İşçi çalışma koşullarında yapılmak istenen değişikliği usulüne uygun biçimde yazılı olarak ve süresi içinde kabul ettiğinde, değişiklik sözleşmesi kurulmuş olur.

İşçinin değişikliği kabulü, sadece bu işlem yönünden geçerlidir.

Bir başka ifadeyle işveren, işçinin bir kez vermiş olduğu değişiklik kabulünü, daha sonraki dönemlerde başka değişiklikler için kullanamaz.

Sonuç olarak ücretlerin yanı sıra;

– işin nerede ve ne zaman görüleceği,

– işyerindeki çalışma süreleri,

– yıllık izin süreleri,

– ödenecek ücretin ekleri,

– ara dinlenme,

– evlenme,

– doğum,

– öğrenim,

– gıda, maluliyet ve ölüm yardımı gibi sosyal yardımlar da çalışma koşulları arasında yer alır.

Eğer varsa işçiye yapılan özel sağlık sigortası ya da işverence primleri ödenmek kaydıyla bireysel emeklilik sistemine dahil edilmesi gibi ilave haklar da çalışma koşulları kavramına dahildir.

İşveren, işçinin yazılı rızası olmadan bu hususlarda işçinin hakkını geriye götüren düzenleme yapamaz.

İşte O Yargıtay kararı!

Vefat eden babasından ya da eşinden emekli aylığı almakta olan kız çocukları ile bayanların, evlenmeleri nedeniyle bu maaşları kesilmekte, ancak bir defaya mahsus olmak üzere kendilerine evlenme tarihindeki maaş tutarının 24 aylık miktarı kadar ödeme yapılmaktadır.

Bu ödemeye çeyiz parası ya da evlenme ödeneği ismi verilmektedir.

Evlenme ödeneğinin verilebilmesi için hak sahibi kız çocuğunun bir dilekçe ile SGK’ya başvurması gerekir.

Çeyiz parası alan kız çocukları, boşandıkları takdirde babalarından almakta oldukları yetim maaşları tekrar bağlanır. Ancak bu kişiler, evlenme ödeneğini aldıkları tarihten itibaren 2 yıl içinde boşanırlarsa, bu 2 yıllık sürede maaş bağlanmaz. 2 yıllık süre dolduktan sonra aylığa tekrar hak kazanırlar.

01.10.2008 tarihinden önce Emekli Sandığı’na tabi olarak çalışan kamu görevlilerin eş ve yakınları içinse;

Evlenmeleri durumunda SGK’dan aldıkları dul ve yetim aylığı kesilmekte, bu durumdaki eş (karı veya koca) ile kız çocuklarına bir defaya mahsus olmak üzere almakta oldukları dul veya yetim aylıklarının 12 aylık tutarında evlenme ikramiyesi ödenmektedir.

Dolayısıyla vefat eden  memur eşinden dolayı dul maaşı alan erkekler de evlenmeleri halinde 12 aylık maaşları tutarında evlenme ikramiyesi alabilirler.

Evlenme ikramiyesi alan kişilerden evlenme tarihinden itibaren 12 aydan önce boşananlara, almakta oldukları dul maaşları 12 aylık sürenin dolmasının ardından yeniden bağlanır.

Çeyiz parası almak isteyen 4/a kapsamında çalışan sigortalılar (işçiler) ile 4/b Bağ-Kur kapsamında çalışan sigortalıların hak sahiplerinin SGK Emeklilik Hizmetleri  Genel Müdürlüğü Sigortalı Emeklilik İşlemleri Daire Başkanlığına veya bulunulan yerdeki il müdürlüğüne/sosyal güvenlik merkezine başvurmaları gerekmektedir.

 5510 Sayılı Kanuna tabi 4/c kapsamında memur olarak çalışan sigortalıların hak sahipleri ile 5434 Sayılı Kanuna tabi memurların hak sahipleri ise dilekçe ile SGK Emeklilik Hizmetleri Genel Müdürlüğü Kamu Görevlileri Emeklilik Daire Başkanlığına ileteceklerdir.

Zaman zaman çeyiz parasının birden fazla ödenip ödenmeyeceğine ilişkin de sorularla karşılaşmaktayız.

Hem Emekli Sandığı Kanunu hükümlerine göre yetim aylığı alan kız çocukları, hem de SSK- BağKur kapsamında yetim aylığı alan kız çocukları, bir defaya mahsus olmak üzere çeyiz parası alabilirler.

Çünkü gerek 5434 sayılı Kanunun gerekse 5510 sayılı Kanunun konuya ilişkin hükümleri aynen aşağıdaki gibidir;

Zira 5434 sayılı Emekli Sandığı Kanununun 90. maddesinde şu hüküm yer alır:

“Evlenmeleri sebebiyle dul ve yetim aylığı kesilen eş ve kız çocuklarla anaya bir defaya mahsus olmak üzere almakta oldukları dul veya yetim aylıklarının oniki aylık tutarı evlenme ikramiyesi olarak ödenir.” 

5510 sayılı Kanunun “Evlenme ve cenaze ödeneği” başlıklı 37. Maddesi ise şöyledir:

“Evlenmeleri nedeniyle, gelir veya aylıklarının kesilmesi gereken kız çocuklarına evlenmeleri ve talepte bulunmaları halinde almakta oldukları aylık veya gelirlerinin iki yıllık tutarı bir defaya mahsus olmak üzere evlenme ödeneği olarak peşin ödenir. Evlenme ödeneği alan hak sahibinin aylığının kesildiği tarihten itibaren iki yıl içerisinde yeniden hak sahibi olması halinde, iki yıllık sürenin sonuna kadar gelir veya aylık bağlanmaz, bu durumda olanlar 60 ıncı maddenin birinci fıkrasının (f) bendi kapsamında genel sağlık sigortalısı sayılır.” 

Bu nedenle hangi kapsamda olursa olsun fark etmez, yetim aylığı alıyorken evlenme nedeniyle aylığını kestirip çeyiz parası alan kız çocuğu, daha sonra boşanıp tekrar evlense bile bir daha çeyiz parası alamaz.

Okulların açılmasına sayılı günler kala, pek ilde Milli Eğitim Müdürlükleri tarafından TYP kapsamında işçi alımı yapılacaktır. 

Diğer yandan bu kitlenin önemli beklenti ve sorunları söz konusudur.

TOPLUM YARARINA PROGRAM (TYP) NEDİR?

İşsizliğin yoğun olduğu dönemlerde veya bölgelerde, doğrudan veya yüklenici eliyle toplum yararına bir iş ya da hizmetin gördürülmesi yoluyla, özellikle iş bulmakta zorluk çeken işsizlerin istihdamını hedefleyen, İŞKUR tarafından uygulanan aktif istihdam tedbiridir. İstihdamında güçlük çekilen kişilerin çalışma alışkanlığı ve iş disiplini kazanarak işgücü piyasasına uyumlarının sağlanması ve bu sürede geçici gelir desteği elde etmeleri, TYP uygulamasının amacıdır. Ancak süreç içinde TYP’nin bir tür geçici istihdam modeline dönüştüğünü de ifade etmek gerekiyor. TYP’de işçilere ödenen ücretler ve diğer harcamalar İşsizlik Fonu kaynaklarından karşılanmaktadır.

TYP’YE KATILIM ŞARTLARI NELERDİR?

• Kuruma kayıtlı işsiz olmak,
• 18 yaşını tamamlamış olmak,
• Emekli ve malul aylığı almıyor olmak,
• Öğrenci olmamak ( açıköğretim ve açık lise öğrencileri hariç),

KATILIMCILAR NASIL SEÇİLMEKTEDİR?

Katılımcıların seçiminde uygulanan 3 ayrı yöntem bulunmaktadır. Her programın niteliğine göre bu yöntemlerden hangisinin kullanılacağı Çalışma ve İş Kurumu İl Müdürlüğü tarafından belirlenir.

• Noter kurası yöntemi,
• Liste yöntemi,
• Yüzde seksen noter kurası, yüzde yirmi liste yöntemi.

İstihdamında güçlük çekilen aşağıdaki gruplar, birinci liste, bunlar dışında kalanlar ikinci liste olacak şekilde tasnif edilmektedir.

• Kadınlar,
• 35 yaş üstü bireyler,
• Engelliler,
• Eski hükümlüler,
• Terörle mücadelede malul sayılmayacak şekilde yaralananlar.

TYP’den birinci listedeki bu gruplar öncelikli olarak yararlanmaktadır. Önce birinci listedekilerin başvuruları alınmakta, açık kalan kontenjanlar için ikinci listeden başvuru kabul edilmektedir.

Öte yandan TYP katılımcı seçiminde, başvuru başlangıç tarihi aynı olan TYP’lere Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemine göre (ADNKS) aynı adreste ikamet eden kişilerden yalnızca biri katılabilir.

Ayrıca ADNKS’ye göre aynı adreste oturanların, programa başvuru yapılan tarihte elde ettikleri toplam kazançlarının net asgari ücretin üç katını aşması gerekir. Bu gelir sınırını aşan aile bireyleri TYP’den yararlanamaz.

KATILIMCILARA HANGİ ÖDEMELER YAPILMAKTADIR?

• Asgari ücret 

Ayrıca TYP’li adına vergi ve sosyal güvenlik primleri ödenmektedir. 

TYP HANGİ ALANLARDA UYGULANMAKTADIR?

• Çevre temizliği
• Kamusal altyapının yenilenmesi
• Milli Eğitim Bakanlığına bağlı resmi okullarda çevre düzenlemesi
• Milli Eğitim Bakanlığına bağlı resmi okullarda bakım onarım ve temizlik işleri yapılması
• Restorasyon, tarihi ve kültürel mirasın korunması
• Ağaçlandırma
• Park düzenlemeleri
• Vadi ve dere ıslahı
• Erozyon engelleme çalışmaları

TYP UYGULAMA SÜRESİ KAÇ AYDIR?

TYP uygulama süresi, her bir program için en fazla 9 aydır. TYP’nin süresinin ne kadar olacağı, başlangıçta sözleşmede belirtilmektedir. 01.01.2018’den itibaren başlangıçta sözleşmede belirlenen TYP süresinin sonradan uzatılamayacağına dair hüküm getirilmiştir.

TYP’DE HAFTALIK ÇALIŞMA SÜRESİ NE KADARDIR?

TYP’de çalışma süresi, 4857 sayılı İş Kanunu’nda öngörüldüğü şekilde haftalık 45 saattir.

KİMLER TYP’DEN YARARLANAMAZ?

• İŞKUR tarafından düzenlenen bir kurs veya programdan yararlanmış olan işsiz, 6 ay geçmeden TYP’ye başvuramaz.
• Mazeretsiz olarak TYP’den ayrılanlar veya kendi kusuru nedeniyle ilişiği kesilenler, son yararlanma tarihi üzerinden 24 ay geçmedikçe yeni bir TYP’ye başvuramaz.
• Yararlandığı TYP bittikten sonra İŞKUR tarafından teklif edilen, niteliklerine uygun en az üç iş teklifini mazeretsiz olarak kabul etmeyenler, son yararlanma tarihi üzerinden 24 ay geçmedikçe yeni bir TYP’ye başvuramaz.
• Herhangi bir kurs ya da programa katılmama yönünde yaptırım uygulanan kursiyer veya katılımcı yaptırım süresince TYP’den de yararlanamaz.
• Devam ettiği bir TYP ile mazeretli ya da mazeretsiz ilişiği kesilen katılımcı aynı TYP’ye tekrar katılamaz.

TYP’DEN İKİNCİ KEZ YARARLANILABİLİR Mİ?

• TYP’den programa başlandığı tarihten itibaren bir sene içinde en fazla 9 ay süreyle yararlanma imkânı bulunmaktadır. Ancak, 9 ay bittikten sonra 3 ay bekleyerek yeni bir programdan faydalanılabilmektedir.
• Bir katılımcı TYP’den en fazla 24 ay yararlanabilir.

TYP’DE YILLIK VAR MIDIR? DEVAMSIZLIK HAKKI NE KADARDIR?

Katılımcıların TYP’ye devamı zorunludur.

Öte yandan Türkiye İş Kurumu (İŞKUR) tarafından hazırlanan ve 29 Mayıs  2022 tarihli Resmi Gazetede yayınlanan Yönetmelikle TYP kapsamındaki istihdama ilişkin önemli değişiklikler yapıldı.

TYP katılımcılarının ücretsiz izin hakkı daha önce 14 gün iken, yeni yönetmelikle 5 güne indirildi.

Sağlık sorunları, evlenme, doğum ve birinci derece hısımlarının vefatı ve benzeri durumlar da 5 günlük ücretsiz izin kapsamında değerlendirilecek.

Yani TYP kapsamında çalışanların yarıca bir mazeret izin hakları bulunmuyor.

İş kazası ve meslek hastalığı kapsamına giren sağlık sorunları hariç, herhangi bir nedenle birinci fıkrada belirtilen beş günlük izin süresinin aşılması halinde, yüklenici tarafından katılımcının ilişiği kesilerek il müdürlüğüne bildirilecek.

1- Evlenmeleri nedeniyle gelir veya aylıkları kesilen kız çocuklarına bir defaya mahsus olmak üzere yapılan ödemedir.

2- Halk arasında çeyiz parası olarak da bilinir.

3- Evlenme ödeneğinin tutarı alınan gelir veya aylığın 24 katıdır.