İdareler Yıllık 270 Saati Aşacak Şekilde Fazla Çalıştırma Yaptırabilir mi?

Kamu İşçileri Yazar — Mon, 26 Oct 2020 06:59:00 +0000

İçerik

GİRİŞ

Özel sektör işverenleri gibi işveren konumunda olan kamu idareleri ve şirketleri de 4857 sayılı İş Kanunu çerçevesinde istihdam ettikleri işçileri normal çalışma sürelerinin dışında haftalık 45 saati aşan sürelerde fazla çalışma yaptırdıkları bir gerçektir. Elbette bu fazla çalışmanın işçileri iş sağlığı ve güvenliğinin sağlanması amacıyla bir yasal sınırı bulunmaktadır. Bu yasal sınır yıllık 270 saat ile sınırlandırılmıştır. 270 saatlik sınır içerisinde fazla çalışma yaptırıldığı gibi bu sınırın üzerinde de fazla çalışma yaptırıldığı gözden kaçırılmaması gereken bir husustur. Söz konusu sınır mutlak emredici bir düzenleme olup, işçi lehine değiştirilemez. Fazla çalışmada işçinin onayı sadece yasal sınır olan 270 saatlik süre için olup, 270 saati aşan süre için işçinin onayının alınması veya işçi tarafından verilmesi kanunun mutlak emredici hükmünü ortadan kaldıramaz.

Bu çalışmamızda idarelerin 270 saati aşacak şekilde işçilerine fazla çalışma yaptırıp yaptıramayacağı konusunu Yargı Kararları, Sayıştay Bulguları ve İş Teftiş Kurulu Başkanlığı görüşleri doğrultusunda değerlendireceğiz.

Bu Makalenin PDF Formatı için tıklayınız

1) Fazla Çalışma İle İlgili Yasal Mevzuat Nedir?

4857 sayılı İş Kanunu’nun “fazla çalışma ücreti” başlıklı 41’inci maddesinin sekizinci fıkrasında “Fazla çalışma süresinin toplamı bir yılda ikiyüzyetmiş saatten fazla olamaz.”

İş Kanununa İlişkin Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliği’nin “fazla çalışmada sınır” başlıklı 5’inci maddesinin birinci fıkrasında “Fazla çalışma süresinin toplamı bir yılda ikiyüzyetmiş saatten fazla olamaz. Bu süre sınırı, işyerlerine veya yürütülen işlere değil, işçilerin şahıslarına ilişkindir.”

4857 sayılı Kanunun “ücret ile ilgili hükümlere aykırılık” başlıklı 102’nci maddesinin birinci fıkrasının (c) fıkrasında “ 41 inci maddesinde belirtilen fazla çalışmalara ilişkin ücreti ödemeyen, işçiye hak ettiği serbest zamanı altı ay zarfında kullandırmayan, fazla saatlerde yapılacak çalışmalar için işçinin onayını almayan işveren veya işveren vekiline, bu durumda olan her işçi için 2020 yılı için 509,00 (beşyüzdokuz) Türk Lirası idari para cezası verilir.”

2) Fazla Çalışma İçin Her Yıl Onay Alınması Zorunlu mu?

4857 sayılı Kanunun 41’inci maddesinin yedinci fıkrasına göre, fazla saatlerle çalışmak için işçinin onayının alınması gerekmektedir.

İş Kanununa İlişkin Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliği’nin 9’uncu maddesinde; fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma yaptırmak için işçinin yazılı onayının alınması gerektiği, zorunlu nedenlerle veya olağanüstü durumlarda yapılan fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma için bu onay aranmayacağı, fazla çalışma ihtiyacı olan işverence bu onay iş sözleşmesinin yapılması esnasında ya da bu ihtiyaç ortaya çıktığında alınacağı ve işçi özlük dosyasında saklanacağı, fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma yapmak istemeyen işçi verdiği onayı 30 gün önceden işverene yazılı olarak bildirimde bulunmak kaydıyla geri alabileceği hükme bağlanmıştır.

Bu bilgiler ışığında, fazla çalışma için her yılbaşında onay alınması zorunlu olmayıp, iş sözleşmesinin yapıldığı esnada veya ihtiyaç ortaya çıktığında alınması yeterli kabul edilmiştir. Ancak bu onay yasal sınır olan 270 saatlik zaman dilimi içindir. Çünkü bu düzenleme mutlak emredici bir düzenlemedir.

3) Fazla Çalışma Süresine Bağlı İdari Para Cezaları Nelerdir?

4857 sayılı Kanun ve ikincil mevzuatında; fazla çalışmaya bağlı idari para cezası (2020 yılı için 509,00 TL) aşağıdaki nedenlerden dolayı ve aşağıdaki hususlara muhatap olan her işçi için uygulanmaktadır:

– Fazla çalışmalara ilişkin ücreti ödememek.

– İşçiye hak ettiği serbest zamanı 6 ay zarfında kullandırmamak.

– Fazla saatlerde yapılacak çalışmalar için işçinin onayını almamak.

Bunun yanında, 4857 sayılı Kanunun 104’üncü maddesine göre; bu Kanunun 63’üncü maddesinde ve bu maddede belirtilen yönetmelikte belirlenen çalışma sürelerine aykırı olarak işçilerini çalıştıran işverenlere 2020 yılı için 2.809,00 Türk Lirası idari para cezası verilir. Bu ceza işçi başına değil işyeri dikkate alınarak tek seferde uygulanacaktır.

4) Fazla Çalışmada Sınır Kimin İçin Getirilmiştir?

Fazla çalışmada sınır işyerlerine veya yürütülen işlere değil, işçilerin şahıslarına ilişkindir. Bir işyerinde farklı işçilerle işçiler bazında yılda 270 saati geçmemek üzere fazla çalışma yapılabilir. Burada esas amaçlardan birisi de işçilerin sağlığının korunmasıdır. Burada 270 saatlik sınırın aşılması işçiler açısından bedensel yorgunluk ve motivasyon düşüklüğüne bağlı olarak iş kazalarının gündeme gelebileceği de unutulmamalıdır.

5) Fazla Çalışma Süresi Açısından 1 Yıldan Ne Anlaşılmalıdır?

1 yıl ibaresinin takvim yılı olduğunu söyleyenler olduğu gibi işçinin çalıştığı yıl olduğunu söyleyenler de vardır.

Takvim yılı olduğunu söyleyenler arasında “Soyer, M.Polat, “ Genel Müdürün Fazla Çalışması ve Ücreti”, İHU, İşK. 35 (No.7), 806; Sümer, Haluk Hadi (2006), İş Hukuku, Konya 135; Eyrenci, Öner, Taşkent, Savaş ve Ulucan, Devrim (2010), Bireysel İş Hukuku, Yenilenmiş 4. Bası, İstanbul 229” bulunmaktadır.

İşçinin çalıştığı 1 yıl olduğunu söyleyenler arasında “Demir, Fevzi (2006), Sorularla Bireysel İş Hukuku I. Cilt, Ankara, 274” bulunmaktadır.

Yargı kararında (Yrg. 9. HD.,T.16.02.2016, E.2015/34603, K.2016/2805); 270 saatlik fazla mesai süresinin “takvim yılı” itibariyle değerlendirilmesi gerektiğine hükmetmiştir.

6) Fazla Çalışma Süresinin Sınırı Sözleşmeyle Aşılabilir mi?

Fazla çalışma süresinin sınırı mutlak emredici bir düzenleme sayıldığı için iş veya toplu iş sözleşmeleri ile artırılamayacaktır. Başka bir ifade ile; 4857 sayılı Kanundaki azami fazla çalışma süresi yılda 270 saat olup, bireysel sözleşmelerle veya toplu iş sözleşmeleri ile aşılamaz.

7) Yılda 270 Saatten Fazla Çalışma Yaptırılabilir mi? 270 Saatten Fazla Çalışma İçin Fazla Çalışma Ücreti Ödenir mi?

270 saati aşan çalışmalar ve bu fazla çalışma ücretinin ödenmesi hususu, mevzuatta açıkça düzenlenmemiştir.

270 saatlik fazla çalışma süresinin aşılmasına Yargıtay sadece ücretlendirme boyutuna hükmetmiştir.

Yargıtay 9. Hukuk Dairesinin bir kararında (T.15.05.1997, E.1997/5352, K.1997/9317); 270 saati aşan fazla çalışma ücretinin, 270 saatlik fazla çalışma ücretinin hesaplanma yöntemi dikkate alınarak yani her bir saat fazla çalışma için verilecek ücret normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının %50 yükseltilmesi suretiyle ödenmesi gerekir şeklinde hüküm tesis edilmiştir.

Aynı şekilde, diğer yargı kararlarında da (Yrg. 9. HD.,T. 04.05.1965, E.1622, K.3810, Yrg. 9. HD.,T. 06.11.1996, E.1996/2190, K.1996/20662; Yrg. 9. HD.,T. 10.11.2004, E. 2004/9638, K. 2004/25610; Yrg. 9. HD.,T. 30.01.2006, E. 2005/20001, K. 2006/176, Yrg. 9. HD.,T. 18.11.2008, E. 2007/32717, K. 2008/31210, YHGK, T.29.11.2017, E.2016/9-571, K.2017/1454). işçilerin fazla çalışma sürelerinin toplamı yıllık 270 saatle sınırlandırılmış olsa da kanuna aykırı olarak bu sürenin üzerinde yapılan çalışmalar, işçinin korunması ilkesi gereği fazla çalışma sayılarak işçilere zamlı ücret ödenmesi gerekecektir.

Bir başka kararında (Yrg. 22. HD.,T. 24.10.2018, E.2017/15763, K.2018/23086); aylık ücrete fazla mesai ücretinin dahil olduğu durumlarda yılda 270 saati aşan fazla çalışmalar için hesaplanması gerekir denilmiştir.

Prof. Dr. Ercan AKYİĞİT hocamıza göre; olağan fazla çalışma yılda 270 saati geçemez. O halde yılda en çok 270 saat olağan fazla çalışma yapılabilecektir. Fakat uygulamada bu sürenin fiilen aşıldığı görülmektedir. Sınırı aşan biçimde yapılan fazla çalışmaya “hukuka aykırı fazla çalışma” denir. Önemli bir husus; süre sınırını aşar biçimdeki fazla çalışmanın “hayatın olağan akışının gerekleri” ile sınırlı bulunduğudur. Örneğin hiç tatil yapmadan her gün 5-6 saat fazla çalışıldığı iddiası pek uygun düşmez. Bu durum, işçinin o süreler için fazla çalışma ücreti almasına engel olmamalıdır (İçtihatlı ve Açıklamalı 4857 sayılı İş Kanunu Şerhi, Seçkin Yayıncılık, 2. Baskı, 2006, Sayfa:1511).

Yukarıda yapılan açıklamalar çerçevesinde asıl olması gereken 270 saatlik fazla çalışma süresinin aşılmamasıdır.

4857 sayılı Kanunun amir hükmü karşısında fazla çalışma süresinin aşılmasının tavsiye edilmesinin doğru bir yaklaşım tarzı olmayacağı düşünülmektedir. Başka bir ifade ile kanun hükmünün uygulanmaması genel hukuk ilkeleri çerçevesinde değerlendirilmesi gerekir.

İş Kanunu boyutunda doğrudan idari para cezası öngörülmemiş ancak 270 saatlik ücretlendirme şeklinde bir ücretlendirme yapılması, serbest zaman olarak kullandırılması, işçinin onayının alınmaması, çalışma süresinin ihlal edilmesi nedenleriyle yukarıda yer alan idari para cezaları uygulanacaktır.

Sayıştay’ın Konuya Bakışı: Sayıştay Başkanlığı’nın “2019 Yılı Dış Denetim Genel Değerlendirme Raporu”nun “5.1.20 İşçilere Yıllık Fazla Çalışma Sınırı Olan İki Yüz Yetmiş Saatin Üzerinde Fazla Çalışma Yaptırılması” maddesindeki bulguda şöyle denilmiştir.

“4857 sayılı İş Kanunu’nun “Fazla çalışma ücreti” başlıklı 41’inci maddesinin birinci fıkrasında fazla çalışma; Kanun’da yazılı koşullar çerçevesinde, haftalık kırk beş saati aşan çalışmalar olarak tanımlanmış, yedinci fıkrasında fazla saatlerle çalışmak için işçinin onayının alınması gerektiği belirtilmiş, sekizinci fıkrasında ise fazla çalışma süresinin toplamının bir yılda iki yüz yetmiş saatten fazla olamayacağı hüküm altına alınmıştır. Denetlenen kurumlardaki 4857 sayılı İş Kanun’a tabi bazı işçilere yıllık 270 saatin üstünde fazla çalışma yaptırıldığı tespit edilmiştir.”

Spor – Toto Teşkilat Başkanlığı’nın 2019 Yılı Sayıştay Düzenlilik Denetim Raporu’nun “Bulgu 2: Kurum Personeline Yasal Sınırların Üzerinde Fazla Çalışma Yaptırılması” maddesindeki bulguda şöyle denilmiştir.

“ Yasal düzenlemelere göre, işçilere yılda en fazla 270 saat fazla çalışma yaptırılması mümkün olduğu halde, Kurumun kadrolu işçilerinin bir bölümüne bu sınırın çok üzerinde fazla çalışma yaptırıldığı görülmüştür. 4857 sayılı İş Kanunu’nun Fazla Çalışma Ücreti başlıklı 41’inci maddesinin birinci fıkrasında fazla çalışma; Kanunda yazılı koşullar çerçevesinde haftalık kırk beş saati aşan çalışmalar olarak tanımlanmış, sekizinci fıkrasında ise fazla çalışma süresinin iki yüz yetmiş saatten fazla olamayacağı belirtilmiştir.

Anılan maddenin son fıkrasına istinaden hazırlanan 06.04.2004 tarih ve 25425 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren İş Kanunu’na İlişkin Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliği’nin “Fazla Çalışmada Sınır” başlıklı 5 inci maddesinin birinci fıkrasında ise; Fazla çalışma süresinin toplamı bir yılda iki yüz yetmiş saatten fazla olamayacağı ve. bu süre sınırının, işyerlerine veya yürütülen işlere değil, işçilerin şahıslarına ilişkin olduğu ifade edilmektedir.

4857 sayılı İş Kanunu kapsamında çalışan işçi kadrosundaki personel için fazla çalışma süresinin haftada 45 saati aşan çalışmalar olduğu ve bu kapsamda yapılacak fazla çalışmaların yılda 270 saati geçemeyeceği, yukarıya alınan kanun ve yönetmelik hükümleri ile açıkça düzenlendiği halde, Kurumda bu mevzuat hükümlerine tabi çalışan personelin bir bölümü için bu sınırlamaya uyulmamıştır.

Yapılan incelemede, Teşkilat Başkanlığında çalışan 35 işçiye bu süre sınırlamasına uyulmaksızın yıllık 20.941 saat fazla mesai ücreti ödendiği görülmüştür. Örneğin; Kurum kadrosunda yer almakla birlikte fiilen Gençlik ve Spor Bakanlığında şoför olarak görev yapan bir kişiye, 2019 yılı için Teşkilat Başkanlığı bütçesinden 2023 saat fazla çalışma ücreti ödenmiştir. Bu şekilde yasal olarak belirlenmiş üst sınır 7,5 kat aşılırken, sadece Temmuz ayında 269 saat ile yılda yaptırılabilecek azami fazla çalışma limiti bir ayda doldurulmuştur. Yılda ödenen fazla çalışma ücreti ise 48.186,23 TL olmuştur. Yine kurum kadrosunda yer almakla birlikte fiilen Bakanlıkta görev yapan bir işçiye sadece Mart ayında 244 saat fazla çalışma karşılığı 7.304,76 TL ödemede bulunulmuş, ilk 7 ay için ortalama 5.500 TL’yi bulan ve kendi maaşını aşan tutarlarda ilave gelir sağlanmıştır.

En yüksek fazla çalışma ücreti ödenen işçilerin fiilen Gençlik ve Spor Bakanlığında görev yapmaları, bu işçilerin fazla çalışmalarına ilişkin beyanların gerçekçiliğinin Kurum tarafından kontrolünü güçleştirmektedir. Zira, fiilen emrinde görev ifa ettikleri amirler tarafından onaylanmış görev emirleri ya da bu çalışmaların yapıldığına dair imzalı puantajlar bulunmamaktadır.

Bu şekilde, Kurumun kontrol mekanizmalarına tabi olmaksızın ve yasal sınırların çok üzerinde ödenen fazla çalışma ücretleri hem bütçeye önemli bir yük teşkil etmekte, hem de belirli sayıdaki işçinin aylık gelirinin yaklaşık iki katına çıkmasıyla işçiler arasında oluşan gelir dengesizliği, çalışma barışını olumsuz etkilemektedir.

Yasal düzenlemelerle getirilen sınırlamalara hassasiyetle riayet edilerek, bu tür uygulamalara son erdirilmesi gerekmektedir.”

İş Teftiş Kurulu Başkanlığı’nın Bakışı: Dönemin Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı İş Teftiş Kurulu Başkanlığı’nın 21.03.2013 tarih ve 2342 sayılı görüş talebi konulu görüş yazısında; “Ancak, 4857 sayılı İş Kanunun 102/c maddesi, yalnız 41 inci maddesinde yer verilen ve 45 saati aşan çalışmanın ücretinin ödenmemesini kamu düzeni ile ilgili görmüş ve cezalandırmıştır. Doğan diğer fazla çalışma uygulamaları ile ilgili ödenmesi gereken ücret için herhangi bir yaptırım öngörmemiştir. Bu nedenle, 41 inci madde kapsamı dışında öngörülen fazla çalışmalara ilişkin ücretler medeni yargının konusu yapılabilecek (4857/92-3), ancak idari para cezasına konu edilemeyecektir (4857/102-c). Esasen, 22.11.2011 tarih ve 9594 sayılı yazımızda bu yöndedir.” denilmiştir.

8) 270 Saatlik Sınırın Aşılmasında İşçi İş Sözleşmesini Feshedebilir mi?

Yargıtay 7. Hukuk Dairesinin bir kararında (T.02.07.2015, E.2014/19129, K.2015/13542); “mahkemece 270 saati aşan çalışmaların varlığının araştırılıp var olduğunun tespiti halinde, davacının fesih hakkının doğduğunu kabul etmek gerekir.” şeklinde hüküm tesis ettirilmiştir.

SONUÇ

4857 sayılı Kanuna tabi işçilerin yılda toplam fazla çalışma saati 270 saati geçmemelidir. Fazla çalışma için getirilen bu sınırlama işçinin beden ve ruh sağlığını koruma amaçlı olup, mutlak emredici düzenleme sayıldığından işçinin talebi ile de olsa durumu değiştirmeyecektir. İş sağlığı ve güvenliği hukukunda geçerli olan iş sağlığı ve güvenliğinin tam anlamıyla korunması gibi temel ilkeler ön plandadır. İşçinin etkili ve verimli çalışabilmesi, makul düzeyde çalıştırılmasına ve dinlenmesine bağlıdır. 4857 sayılı Kanunun bu mutlak emredici düzenlemesine karşın fazla çalışmada yer alan bu sınırın aşılmak suretiyle işçinin çalıştırılması, işverenlerin; kamu kurum ve kuruluşlarında yöneticilerin idari, mali ve cezai sorumluluklarını gündeme getirecektir.

4857 sayılı İş Kanunu’nda yıllık 270 saatin üzerinde fazla çalışma yaptıran işverenlere doğrudan idari para cezası hüküm altına alınmamıştır. Ancak; 4857 sayılı Kanunun 63’üncü maddesi çerçevesinde yayımlanan İş Kanununa İlişkin Çalışma Süreleri Yönetmeliği’nin 4’üncü maddesinde; genel bakımdan çalışma süresinin haftada en çok 45 saat olduğu hükme bağlanmıştır. 4857 sayılı Kanunun 104’üncü maddesinde Kanunun 63’üncü maddesinde ve bu maddede İş Kanununa İlişkin Çalışma Süreleri Yönetmeliği’nde belirlenen çalışma sürelerine aykırı olarak işçilerini çalıştıran işverenlere idari para cezası verileceği hükme bağlanmıştır. Bu yapılan açıklamalar ışığında bir görüşe göre; yıllık 270 saatlik süre sınırına uymadan işçilerini çalıştıran işverenlere 2020 yılı için 2.809.00 TL idari para cezası uygulanacaktır. Diğer bir görüşe göre; 270 saatlik fazla çalışma süresinin aşılmasına Yargıtay sadece ücretlendirme boyutuna hükmetmiştir. Aslında, kanun hükmünün uygulanmaması genel hukuk ilkeleri çerçevesinde değerlendirilmesi gerekir. İş Kanunu boyutunda doğrudan idari para cezası öngörülmemiş ancak 270 saatlik ücretlendirme şeklinde bir ücretlendirme yapılması, serbest zaman olarak kullandırılması, işçinin onayının alınması ihlal edildiğinde yukarıda yer alan idari para cezası uygulanacaktır.

YASAL UYARI Bu çalışma Kamutech Yazılım A.Ş. mevzuat grubu uzmanları tarafından hazırlanmıştır. Makalenin her türlü yayın hakkı Kamutech Yazılım A.Ş.’ye aittir. Kaynak göstermek ve link vermek kaydıyla alıntı yapılabilir.

Fazla çalışma süresinin sınırı sözleşmeyle aşılabilir mi? – Kamu İşçileri