İş Kanunu 69. maddenin ilk fıkrasında çalışma hayatında “gece” tanımına yer verilmiştir. Şöyle ki; çalışma hayatında “gece” en geç saat 20.00’de başlayarak en erken saat 06.00’ya kadar geçen ve her halde en fazla on bir saat süren dönemdir. Bu dönemde yapılan çalışmalar “gece çalışması” olarak kabul edilecektir.

  Dikkat edilmelidir ki “Postalar Halinde İşçi Çalıştırılarak Yürütülen İşlerde Çalışmalara İlişkin Özel Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik” 7. madde uyarınca; çalışma süresinin yarısından çoğu gece dönemine rastlayan bir postanın çalışması, gece çalışması sayılır.

  Genel kural olarak, işçilerin gece çalışmaları yedi buçuk saati geçemez. Ancak 4/4/2015 tarihli ve 6645 sayılı Kanun ile gece süresi ve gece çalışmalarını düzenleyen 69. maddeye eklenen cümle ve ilgili Yönetmelik’in 7. maddesindeki değişiklik ile turizm, özel güvenlik, sağlık hizmeti ve petrol araştırma, arama ve sondaj faaliyetleri kapsamında yürütülen işlerde, işçinin yazılı onayının alınması kaydıyla yedi buçuk saatin üzerinde gece çalışması yaptırılabileceği düzenlenmiştir.

  Bu doğrultuda gece çalışması yönünden işçiden yazılı onay alınması ile 7.5 saat sınırının aşılabileceği istisna kapsamındaki işler ve kapsamındaki işçiler şu şekildedir:

Turizm hizmeti kapsamında: ilgili mevzuatı uyarınca Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından turizm işletmesi belgesi veya turizm yatırımı belgesi verilen ya da belediye tarafından turizm işletmesi olarak faaliyet göstermek üzere işletme belgesi verilen tesislerde,

Özel Güvenlik hizmeti kapsamında: 10/6/2004 tarihli ve 5188 Sayılı Özel Güvenlik Hizmetlerine Dair Kanun kapsamında İçişleri Bakanlığınca faaliyet izni verilen özel güvenlik şirketlerinde veya özel güvenlik görevlisi olarak herhangi bir işyerinde,

Sağlık hizmeti kapsamında: Sağlık hizmeti sunan ve/veya üreten; gerçek kişiler ile kamu ve özel hukuk tüzel kişilerin işyerinde ve bunların tüzel kişiliği olmayan şubelerinde, 24/5/1983 tarihli ve 2828 sayılı Sosyal Hizmetler Kanununda tanımlanan sosyal hizmet kuruluşlarında,

Petrol araştırma, arama ve sondaj faaliyetleri kapsamında: 30/5/2013 tarihli ve 6491 sayılı Türk Petrol Kanunu uyarınca petrol araştırma, arama ve sondaj faaliyetleri yürütülen işyerlerinde çalışan işçiler ile bu işyerlerinde alt işveren tarafından çalıştırılan işçileri kapsar.

Gece zammı nedir?

  Gece zammı esasında işçinin gece döneminde çalışmasının getirdiği ek zorluk ve yıpranma karşılığında ödenen ek bir ücrettir. İş Kanununda doğrudan “gece zammı” ödenmesine ilişkin düzenlemeye rastlanılmaması ile beraber pratikte gece zammı, genellikle iş sözleşmeleri veya toplu iş sözleşmeleri ile kararlaştırılabilmektedir. Gece zammı ile fazla çalışma ücretinin farklı hukuki nitelikteki alacaklar olduğu belirtilmelidir.

  Gece zammına dair çalışma süresinin yarıdan fazlasının gece olarak tanımlanan saatlerde geçmesi gerekliliğine temas eden karar şu yöndedir:

“…Gece çalışmasının ve dolayısıyla gece zammı alacağının kabulü için günlük çalışma süresinin yarıdan fazlasının gece olarak belirlenen 20:00-06:00 saatleri arasında geçmesi gereklidir. Bu sebeple davacının kabul edilen çalışma düzenine göre çalışmasının yarıdan fazlasının gece olarak tanımlanan saatlerde geçmediği gözetilerek gece zammı alacağı talebinin reddine karar verilmesi gerekirken…” (Yarg. 22.HD. E.2014/14076 K.2015/20533 T.15.06.2015)

Gece çalışmalarında fazla çalışma hesaplaması nasıl olacaktır?

  Tıpkı haftalık çalışma süresi 45 saati aşmasa dahi günlük 11 saat aşıldığı takdirde bu çalışmalar için fazla çalışma ücreti ödenmesi gerektiği gibi gece çalışması yönünden de yedi buçuk saatin aşılması durumunda  haftalık 45 saat çalışma sınırı aşılmasa da fazla çalışma ücreti ödenecektir.

  Nitekim Yüksek Mahkeme kararlarında da bu husus açıkça zikredilmektedir: “…Bu itibarla turizm, özel güvenlik ve sağlık hizmeti yürütülen işyerlerindeki işçiler dışındaki işçiler bakımından, gece çalışmaları yönünden haftalık kırkbeş saat olan yasal çalışma sınırı aşılmamış olsa dahi, günde yedibuçuk saati aşan çalışmalar için fazla çalışma ücreti ödenmelidir.” (Yargıtay 9. HD. E.2021/7759 K.2021/12375 T.21.09.2021)

İstisna kapsamında yürütülen işler bakımından söz konusu değişiklik öncesi dönem için nasıl bir değerlendirme yapılacaktır?

“…işçilerden alınan denkleştirme yapacaklarına dair imzalı belgeler incelendiğinde; bu belgelerde işçilerin çalışma saatlerinin de belirtildiği, düzenlemenin yürürlüğe girdiği 04.04.2015 tarihinden sonrası için işçilerin 7,5 saat gece çalışmasına onay verdikleri anlaşılmaktadır. 04.04.2015 tarihinden önce ise sağlık hizmeti sunulan işyerlerinde gece çalışmalarının 7,5 saati geçemeyeceğine ilişkin çalışma yasağı geçerli olduğundan haftalık 45 saat olan yasal çalışma sınırı aşılmamış olsa dahi günde 7,5 saati aşan çalışmalar için fazla çalışma ücreti ödenmesi gerekir…” (Yarg. 9. HD. E.2022/16457 K.2023/169 T.10.01.2023)

  Görüldüğü üzere 04.04.2015 tarihi esas alınarak bu tarih öncesi 7.5 saati aşan çalışmalar çalışma yasağı kapsamında değerlendirilerek aşan çalışmalar yönünden “fazla çalışma” gündeme gelmiştir. 04.04.2015 tarihinden sonrası bakımından ise işçilerin yazılı onay vermesi ile istisna hizmet alanlarında kalan işler yönünden gece çalışmasında 7.5 saatin aşılması çalışma yasağı değerlendirmesine tabi tutulmamaktadır.

]]> https://kamuiscileri.net/hileli-bordroda-ispat-rejimi/ Fri, 30 Jan 2026 18:38:41 +0000 https://kamuiscileri.net/?p=28076 Fazla Çalışma, UBGT günlerinde yapılan çalışmalar, hafta tatili çalışmaları her türlü delille kanıtlanabilecek midir?]]>    4857 sayılı İş Kanunu m.37 gereğince; “İşveren işyerinde veya bankaya yaptığı ödemelerde işçiye ücret hesabını gösterir imzalı veya işyerinin özel işaretini taşıyan bir pusula vermek zorundadır. Bu pusulada ödemenin günü ve ilişkin olduğu dönem ile fazla çalışma, hafta tatili, bayram ve genel tatil ücretleri gibi asıl ücrete yapılan her çeşit eklemeler tutarının ve vergi, sigorta primi, avans mahsubu, nafaka ve icra gibi her çeşit kesintilerin ayrı ayrı gösterilmesi gerekir.” Madde metninde bahsedilmiş olan hesap pusulası uygulamada “bordro” olarak anılmaktadır.

   Bordroların yargı safhasında ispata ilişkin önemi, işçinin imzasını taşıyan bordronun sahteliği ispat edilinceye kadar kesin delil niteliğinde olduğu yönüyle barizdir. Yerleşik Yargıtay içtihatlarında da sıklıkla rastlandığı üzere bordronun sahteliği ileri sürülüp ispatlanmadığı müddetçe, imzalı bordroda görünen fazla çalışma alacağının ödendiği varsayılır.

   Bordrodaki ücretin gerçek ücret miktarını yansıtmadığının anlaşılması durumunda bordroların imzalı ve imzasız olmasının yarattığı ayrımın kısaca üzerinde durulmasında fayda görüyoruz. İmzalı bordroda yer alan fazla çalışma saati davacıyı bağlayacağından ötürü davacının bordrodaki süreden daha fazla süre ile çalıştığı ancak yazılı bir delil ile ispat edilebilecektir. Şayet imzalı bordrodaki fazla çalışma süresinden daha fazla çalışma yapıldığının yazılı kayıtlar ile ispat edilemezse, bordrodaki fazla çalışma saati ile bağlı kalınarak değerlendirme yapılacaktır. Dolayısıyla bordroda yer alan fazla çalışma süresinin işçinin fiilen yaptığı fazla çalışmayı gösterdiği, ancak bu çalışmaya karşılık ödenen ücretin gerçek fazla çalışma ücretini yansıtmadığı kabul edilecektir. Fazla çalışma ücreti gerçek ücret miktarı üzerinden yeniden hesaplanacak, bordrodaki tahakkuk miktarı hesaplanan alacaktan mahsup edilecektir. İmzalı bordro için durum bu şekildeyken bordronun imzasız olması halinde ise bordroda yer edinen süreden daha fazla süreyle fazla çalışma yapıldığı hususu, her türlü delille kanıtlanabilecektir.

   Bordro hilesi yönünden ise 9. Hukuk Dairesi’nin güncel kararı yol göstericiliğinde şu belirlemelere gidilmelidir; bordroda fazla çalışma, hafta tatili ve UBGT ücreti olarak yer alan ücretlerin gerçekte bu çalışmaların karşılığı olmayıp işçinin temel ücretinin bir unsuru olduğu kabul edilmelidir. Bu hâlde, işveren kayıtlarında hile bulunduğu kabul edildiğinden, ücret bordrosunun imzalı ya da imzasız olmasının sonuç bakımından bir etkisi bulunmayacaktır. Bu doğrultuda, bordroda “fazla çalışma”, “hafta tatili” veya “ulusal bayram ve genel tatil” ücreti adı altında yer alan ancak esasen işçinin temel ücretinin parçası olduğu değerlendirilen ödemeler, yapılan fazla çalışma, hafta tatili ya da ulusal bayram ve genel tatil çalışmalarının karşılığı olarak nazara alınmayacaktır.

   O HALDE, BORDRO HİLESİ SÖZ KONUSU OLDUĞUNDA, BORDRODA ÜCRET OLARAK GÖSTERİLEN TUTAR İLE FAZLA ÇALIŞMA, HAFTA TATİLİ VE UBGT ÖDEMELERİNİN TOPLAMI İŞÇİNİN GERÇEK ÜCRETİNİ YANSITTIĞINDAN, BU ÇALIŞMALARIN VARLIĞI HER TÜRLÜ DELİLLE KANITLANABİLİR. Öte yandan bordroda yer alan fazla çalışma, hafta tatili ve ulusal bayram ve genel tatil günleri, başka delil veya somut olgularla desteklenmedikçe tek başına ispat niteliği taşımaz. Son olarak, bu çalışmaların varlığı ispatlandığında, hileli bordroda gösterilmiş olan fazla çalışma, hafta tatili ve UBGT ödemelerinin hesaplanan tutardan mahsup edilemeyeceği de belirtilmelidir.

(Yazıda anılmış olan güncel karar için bkz. Yarg. 9. HD. E.2025/8339 K. 2025/9478 T. 03.12.2025)

  Her şeyden evvel ispat yükünün fazla çalışma yaptığını iddia eden işçi üzerinde olduğu unutulmamalıdır. Fazla çalışmanın yazılı delil ya da tanıkla ispatının mümkün olduğu ön bilgisi sunulduktan sonra belirtilmelidir ki yazılı delil kapsamında nelerin yer aldığı tanıkla ispatta hangi hususların önem arz ettiği yazının devamında incelemeye konu olacaktır. Fazla çalışmanın ispatı noktasında Yargıtay içtihatlarında yerleşik hâle gelmiş ifadelerden yola çıkarak ve hatta 9. Hukuk Dairesi’nin 04.11.2025 tarihli kararı esas alınarak şu belirlemelere gidilecektir:

  İşçinin imzasını taşıyan bordro sahteliği ispat edilinceye kadar kesin delil niteliğini haizdir. Diğer bir ifade ile bordronun sahteliği ileri sürülüp kanıtlanmadıkça imzalı bordroda görünen fazla çalışma alacağının ödendiği varsayılacaktır. Şayet imzalı ücret bordrolarında fazla çalışma ücreti ödendiği anlaşılıyorsa işçi tarafından gerçekte daha fazla çalışma yaptığının ileri sürülmesi imkan dahilinde değildir. Ancak, işçinin fazla çalışma alacağının daha fazla olduğu yönünde ihtirazı kayıt söz konusu ise bordroda görünenden daha fazla çalışmanın ispatı her türlü delille yapılabilecektir. Bordroların imzalı ve ihtirazi kayıtsız olması durumunda, işçinin bordroda belirtilenden daha fazla çalışmayı yazılı belge ile kanıtlanması gerekecektir. İşçiye bordro imzalatılmadığı hâlde, fazla çalışma ücreti tahakkuklarını da içeren her ay değişik miktarlarda ücret ödemelerinin banka kanalıyla yapılması durumunda ise işçinin ihtirazı kayıt ileri sürmesi beklenemeyeceğinden, ödenenin üzerinde fazla çalışma yapıldığının her türlü delil ile ispatı mümkündür.

  İşçi; işyeri kayıtları, işyerine giriş ve işyerinden çıkışa dair belgeler, işyeri iç yazışmalarını ispat mahiyetinde öne sürebilecektir zira bu belgeler delil niteliğindedir. Öyle ki kimi durumda fazla çalışmanın yazılı belgelerle kanıtlanması mümkün olmamaktadır. Burada tanık beyanları ile sonuca gidilmesi gerekecektir. İşyerinde çalışma düzenini bilmeyen ve bilmesi mümkün olmayan tanıkların anlatımlarına değer verilemeyeceğinin altı çizilmelidir. Bunun dışında herkesçe bilinen genel bazı vakıalar da bu noktada göz önüne alınabilecek işçinin fiîlen yaptığı işin niteliği ve yoğunluğuna göre de fazla çalışma olup olmadığı incelenmelidir. ( Bahsi geçen karar için bkz. Yarg. 9. HD. E. 2025/5147 K. 2025/8452 T. 04.11.2025)

  Fazla Çalışma İspatında Tanık Anlatımlarına Yargıtay’ın Yaklaşımı Nedir? Hakkaniyet İndirimi Uygulanmakta Mıdır?

  Yukarıda bahsedildiği üzere fazla çalışmanın tanıkla ispatı yoluna gidildiyse Yargıtay burada işyerinde çalışma düzenini bilmeyen ve bilmesi mümkün olmayan tanıkların anlatımlarına değer verilemeyeceğini vurgulamaktadır. Öyleyse tanık beyanlarının ispat noktasında değer kazanabilmesi için, tanığın olabildiğince doğrudan gözlem ve deneyime dayalı bilgiye sahip olması gerekmektedir. Yine davacı işçi ve tanık arasındaki “menfaat birlikteliği”, tanığın beyanına ihtiyatla yaklaşılması gerektiği ve bu beyanlar doğrultusunda sonuca gidilemeyeceği şeklinde değerlendirilmektedir. Buradan hareketle fazla çalışma ispatında işverene karşı dava açan tanıkların beyanlarının titiz bir incelemeden geçeceği açıktır.

  İşçinin fazla çalışma alacaklarından indirim yapılması konusunda yasal bir düzenleme bulunmamakla beraber fazla çalışmaların uzun bir süre için hesaplanması ve miktarın yüksek çıkması halinde Yargıtay tarafından son yıllarda indirim yapılması gerektiği istikrarlı bir uygulama halini almıştır. Bu indirim, dosyadaki delillerin durumu ve niteliğine göre yapılması gerekli uygun bir indirim olarak belirtilmektedir. Fakat fazla çalışmada ispat, yazılı belgelere ve işveren kayıtlarına dayanıyorsa böyle bir indirime gidilmeyecektir. Yapılacak indirim, işçinin çalışma şekline, işin düzenlenmesine ve hesaplanan fazla çalışma ücreti miktarına göre takdir edilmelidir. (Bkz. Yarg. 9.HD. E.2020/8810 K. 2021/4013 T. 16.02.2021)

  Öte yandan Yargıtay Hukuk Genel Kurulu bir kararında tanık beyanlarına dayanılarak fazla çalışma yapıldığının kabul edildiği olayda hesaplanan değer üzerinden %30 hakkaniyet indirimi yapılmasını, fazla çalışmanın yazılı belge ile kanıtlanamamış olup takdiri delillerle kanıtlandığından bahisle isabetli görülmüştür.

  Kararda yer alan anılı kısım şu şekildedir;

“…Fazla çalışma ücretinden indirimi öngören bir yasal düzenleme olmasa da bir işçinin günlük normal çalışma süresinin üzerine sürekli olarak, fazla çalışma yapması hayatın olağan akışına aykırıdır. Hastalık, mazeret, izin gibi nedenlerle belirtilen şekilde çalışılamayan günlerin olması kaçınılmazdır. Böyle olunca fazla çalışma ücretinden bir indirim yapılması gerçek duruma uygun düşer…Somut uyuşmazlıkta, davacı tanıklarının beyanlarına göre haftalık 18 saat fazla çalışma yapıldığı kabul edilerek hesaplanan değer üzerinden %30 hakkaniyet indirimi yapılarak hüküm kurulmuş ise de fazla çalışma olgusu yazılı belge ile kanıtlanamamış olup takdiri delillerle kanıtlandığından hakkaniyet indirimi yapılmasında bir yanlışlık yoktur. Ne var ki tanık beyanları ile davacı işçinin yaptığı işin niteliği ve usuli kazanılmış hak gözetilerek uygun bir oranda indirim yapılması gerekir…”( Bkz. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu E.2015/1616 K. 2016/128 T.29.01.2016)

Sayıştay Dergisi’nin 124 Numaralı son sayısında yayınlanan Temyiz Kurulu Kararında; toplu sözleşmede yemek parası ödemesinin “fiili çalışılan gün” şartına bağlanmasına karşın uygulamada yıllık izindeki işçilere de yemek parası ödendiğine dikkat çekildi.

Konuyu değerlendiren Sayıştay Temyiz Kurulu, 01.12. 2021 tarih ve 50051 Numaralı kararıyla, yıllık izindeki işçiye yemek parası ödenmesinin 4857 sayılı İş Kanunu ve toplu iş sözleşmesi hükümlerine aykırı olacağına ve dolayısıyla kamu zararına yol açacağına karar verdi.

İşte Sayıştay Temyiz Kurulu’nun O Kararı!

Konu: 4857 sayılı İş Kanunu ve toplu iş sözleşmesi hükümlerine aykırı olarak işçilere yıllık izinlerinde yemek yardımı ödenemeyeceği hk.

Dosyada mevcut belgelerin okunup incelenmesinden sonra, GEREĞİ GÖRÜŞÜLDÜ:

30 sayılı İlamın 2. Maddesi ile; 4857 sayılı İş Kanunu ve toplu iş sözleşmesi hükümlerine aykırı olarak işçilere yıllık izinlerinde de yemek yardımı ödenmesi suretiyle oluşan …… TL kamu zararının tazminine hükmedilmiştir.

4857 sayılı İş Kanunu’nun “Tatil Ücretine Girmeyen Kısımlar” başlıklı 50’nci maddesinde; “ Fazla çalışma karşılığı olarak alınan ücretler, primler, işyerinin temelli işçisi olarak normal çalışma saatleri dışında hazırlama, tamamlama, temizleme işlerinde çalışan işçilerin bu işler için aldıkları ücretler ve sosyal yardımlar, ulusal bayram, hafta tatili ve genel tatil günleri için verilen ücretlerin tespitinde hesaba katılmaz.” denilmiştir.

Anılan Kanun’un “ Yıllık İzin Ücreti” başlıklı 57’nci maddesinde ise yıllık izin ücretinin hesabında İş Kanunu’nun 50’nci maddesinin uygulanacağı hüküm altına alınmıştır.

03.03.2004 tarihli ve 25391 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren Yıllık Ücretli İzin Yönetmeliği’nin “Yıllık Ücretli İzinlere İlişkin İşverenin Yükümlülükleri” başlıklı dördüncü bölümünde yer alan “Ücretin Ödenmesi” başlıklı 21’inci maddesinde;

“İzin ücretinin belirlenmesinde; fazla çalışma karşılığı alınacak ücretler, primler, sosyal yardımlar ve işyerinin devamlı işçisi olup, normal saatler dışında hazırlama, tamamlama, temizleme işlerinde çalışan işçilerin bu işler için aldıkları ücretler hesaba katılmaz. …..” denilmektedir.

……. Belediyesi ile ….. Sendikası arasında imzalanan ve 01.01.2015- 31.12.2017 tarihlerini kapsayan toplu iş sözleşmesinin yemek yardımı başlıklı 38’inci maddesinde “İşverence, sendika üyesi işçilere sözleşme süresince fiilen çalıştıkları beher gün için, net 11,00 TL yemek yardımı yapılır….” denilmiştir.

Rapor dosyası ve eklerinin incelenmesi sonucu, işçilere yıllık izinlerinde de yemek yardımı ödemesi yapıldığı görülmüştür.

Sorumlular tarafından her ne kadar toplu iş sözleşmesinin 31’inci maddesinin (e) fıkrasında “Yıllık ücretli iznini kullananlar ücret ve tüm haklardan çalışanlar gibi aynen yararlanırlar” denildiği ve bu hükme göre işçilerin yıllık izinli olduğu günlerde de yemek yardımı yapıldığı savunmalarda ifade edilmiş olsa da; aynı sözleşmede birbiriyle çelişen iki maddenin bulunduğunu varsaymak mümkün değildir. Sözleşmenin tarafları irade beyanlarını ortaya koyarken açıkça yemek yardımı yapılmasını fiilen çalışmaya bağlamışlardır. 31’inci maddenin (e) fıkrasındaki hüküm, diğer maddelerde açıkça belirtilmeyen ve fiili çalışmayla ilişkilendirilmeyen ücret ve hakların yıllık izinli olunan günlerde de alınabileceğini ifade etmektedir.

Söz konusu toplu iş sözleşmesinin 38’inci maddesinde açıkça yemek yardımının fiilen çalışılan günlerde ödeneceği belirtildiğinden ve yukarıda yer alan 4857 sayılı Kanun hükümleri uyarınca işçilere ödenen yıllık izin ücretlerine yemek yardımların dahil edilmemesi gerekmektedir.

Ancak ……….. Belediyesinde işçilerin izinli oldukları süre boyunca almış oldukları izin ücretlerine sosyal yardım olan yemek yardımlarının dahil edilmesi sonucu kamu zararına neden olunmuştur.

Bu itibarla 30 sayılı ilamın 2. maddesiyle verilen tazmin hükmünün TASDİKİNE

Öte yandan Türk İş Hukukunda işçi- işveren ilişkisinde, güçlü taraf işveren olduğu için işçinin hak ve menfaatlerini korumak amacıyla bazı kısıtlamalar getirilmiştir.

Bu çerçevede işverenin, işçinin onayını alması gereken bazı durumlar söz konusudur.

Buna göre; işverenin, çalışma koşullarında yapacağı esaslı değişiklikler, işçi tarafından altı işgünü içinde yazılı olarak kabul edilmedikçe işçiyi bağlamaz. Dolayısıyla işveren işçinin yazılı onayını almadan çalışma koşullarında esaslı değişiklik yapamaz. 

Aynı şekilde işveren, yeni iş arama izin saatlerini kendiliğinden birleştirerek işçiye toplu kullandıramaz. İşçi kendisi isterse yeni iş arama izin saatlerini birleştirerek toplu kullanabilir. 

İşveren, işçinin rızası olmadan fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma ücreti yerine izin kullandırma yoluna gidemez. Fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma yapan işçi isterse, bu çalışmalar karşılığı zamlı ücret yerine, fazla çalıştığı her saat karşılığında serbest zaman izni kullanabilir.

İşçinin dini ve milli bayramlar ile genel tatil günlerinde çalışılıp çalışılmayacağı, toplu iş sözleşmesi veya iş sözleşmesiyle kararlaştırılabilir. Sözleşmelerde hüküm bulunmaması halinde söz konusu günlerde işverenin işçiyi çalıştırabilmesi için işçinin onayını alması gerekir.

İşçinin onayı olmadan ücretlerinden her ne şekilde olursa olsun eksiltme yapılamaz. Dolayısıyla işveren, tek taraflı bir kararla işçinin ücretini düşüremez.

Diğer taraftan iş sözleşmesinde veya varsa toplu iş sözleşmesinde işverene yetki verilmiş olan konularda ya da iş sözleşmesinde düzenlenmiş olan konularda işçinin onayının alınması gerekmez.

Bu tür düzenlemelerin sınırı da 4857 sayılı İş Kanunu’nun “Saklı haklar” başlıklı 45. Maddesiyle çizilmiştir.

Buna göre; “Toplu iş sözleşmesi veya iş sözleşmelerine hafta tatili, ulusal bayram ve genel tatillerde işçilere tanınan haklara, ücretli izinlere ve yüzde usulü ile çalışan işçilerin bu Kanunla tanınan haklarına aykırı hükümler konulamaz. Bu hususlarda işçilere daha elverişli hak ve menfaatler sağlayan kanun, toplu iş sözleşmesi, iş sözleşmesi veya gelenekten doğan kazanılmış haklar saklıdır.” 

Dolayısıyla işveren, iş sözleşmesine koyacağı hükümler ile işçinin bu haklarını istediği gibi kısıtlayamaz veya işçinin haklarını elinden alamaz. Örneğin iş sözleşmesine hüküm konularak işçinin yıllık ücretli izin hakkı elinden alınamaz ya da Kanun’daki süreden daha düşük izin verilemez.

Aynı şekilde işçinin isteği veya tercihine bırakılmamış konularda alınan yazılı onay anlam ifade etmez. Örneğin, işçiden sigortasız çalışmayı kabul ettiğine ya da yıllık ücretli iznini kullanmak istemediğine ilişkin alınan yazılı onayın bir geçerliliği yoktur. Bu tür bir onay, işverenin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.

Aynı Kanun’un 63. maddesinde ise, “Aksi kararlaştırılmamışsa bu süre, işyerlerinde haftanın çalışılan günlerine eşit ölçüde bölünerek uygulanır. Tarafların anlaşması ile haftalık normal çalışma süresi, işyerlerinde haftanın çalışılan günlerine, günde onbir saati aşmamak koşulu ile farklı şekilde dağıtılabilir. Bu halde, iki aylık süre içinde işçinin haftalık ortalama çalışma süresi, normal haftalık çalışma süresini aşamaz. Denkleştirme süresi toplu iş sözleşmeleri ile dört aya kadar artırılabilir” şeklinde kurala yer verilmiştir.

Haftalık iş süresinin sözleşmelerle 45 saatin altında belirlenmesi mümkündür.

Bu durumda haftalık çalışma süresini aşan ve 45 saate kadar olan çalışmalar ise 4857 sayılı Yasanın 41. maddesinin üçüncü fıkrasında, “ fazla sürelerle çalışma” olarak adlandırılmıştır.

Fazla sürelerle çalışma halinde denkleştirmeye gidilip gidilemeyeceği Kanunda açıkça düzenlenmemiştir.

Bununla birlikte denkleştirme esasının kabul edildiği 63. maddede “haftalık normal çalışma” süresinden söz edildiğine göre, tarafların 45 saatin altında haftalık çalışma süresi belirlemeleri halinde, denkleştirmenin kararlaştırılan haftalık çalışma süresine göre yapılması gerekecektir.

Günlük çalışma süresinin 11 saatten fazla olamayacağı Kanunda emredici şekilde düzenlendiğinden, tespit edilen fazla sürelerin denkleştirmeye tabi tutulmaması, 11 saati aşan çalışmalar için zamlı ücret ödenmesi gerekir.

Yine işçilerin gece çalışmaları Yasanın 69. maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca günde 7,5 saati geçemez. Yasada belirtilen bu süre günlük çalışmanın, dolayısıyla fazla çalışmanın bir sınırını oluşturur. Gece çalışmaları yönünden haftalık 45 saat olan yasal çalışma sınırı aşılmamış olsa dahi, günde 7,5 saati aşan çalışmalar için fazla çalışma ücreti ödenmelidir. ( Yargıtay 9.HD. 23.6.2009 gün 2007/40862 E, 2009/17766 K).

Fazla çalışma yönünden diğer bir yasal sınırlama da, 4857 sayılı Kanunun 41. maddesinde belirtilen, fazla çalışma süresinin toplamının bir yılda 270 saatten fazla olamayacağı şeklindeki hükümdür. Ancak bu sınırlamaya rağmen işçinin daha fazla çalıştırılması halinde, bu çalışmalarının karşılığı olan fazla mesai ücretinin de ödenmesi gerektiği açıktır. Yasadaki sınırlama esasen işçiyi korumaya yönelik olup, Yargıtay’ın kökleşmiş uygulaması da bu yöndedir. (Yargıtay 9.HD. 18.11.2008 gün 2007/32717 E, 2008/31210 K.)

İş Kanunu’nun 63. maddesinde ise, “Aksi kararlaştırılmamışsa bu süre, işyerlerinde haftanın çalışılan günlerine eşit ölçüde bölünerek uygulanır. Tarafların anlaşması ile haftalık normal çalışma süresi, işyerlerinde haftanın çalışılan günlerine, günde 11 saati aşmamak koşulu ile farklı şekilde dağıtılabilir. Bu halde, iki aylık süre içinde işçinin haftalık ortalama çalışma süresi, normal haftalık çalışma süresini aşamaz. Denkleştirme süresi toplu iş sözleşmeleri ile dört aya kadar artırılabilir” şeklinde kurala yer verilmiştir.

Haftalık iş süresinin sözleşmelerle 45 saatin altında belirlenmesi mümkündür.

Bu durumda haftalık çalışma süresini aşan 45 saate kadar çalışmalar ise 4857 sayılı İş Kanununun  41. maddesinin 3. fıkrasında, “ fazla sürelerle çalışma” olarak adlandırılmıştır.

Fazla sürelerle çalışma halinde denkleştirmeye gidilip gidilemeyeceği, Kanunda açıkça düzenlenmemiştir.

Bununla birlikte denkleştirme esasının kabul edildiği 63. maddede  “haftalık normal çalışma” süresinden söz edildiğine göre, tarafların 45 saatin altında haftalık çalışma süresi belirlemeleri halinde denkleştirmenin kararlaştırılan haftalık çalışma süresine göre yapılması gerekecektir.

Günlük çalışma süresinin 11 saati aşamayacağı Kanunda emredici şekilde düzenlendiğine göre, bu süreyi aşan çalışmaların denkleştirmeye tabi tutulamayacağını ve zamlı ücret ödemesi veya serbest zaman kullanımının söz konusu olacağı kabul edilmelidir.

Yine işçilerin gece çalışmaları günde 7,5 saati geçemez (İş Kanunu m.69/3).

Bu durum da günlük çalışmanın, dolayısıyla fazla çalışmanın bir  sınırını oluşturur.

Gece çalışmaları yönünden haftalık 45 saat olan yasal çalışma sınırı aşılmamış olsa da günde 7.5 saati aşan çalışmalar için fazla çalışma ücreti ödenmelidir.

İşçinin imzasını taşıyan bordro sahteliği ispat edilinceye kadar kesin delil niteliğindedir.

Bir başka anlatımla bordronun sahteliği ileri sürülüp ispatlanmadıkça, imzalı bordroda görünen fazla çalışma alacağının ödendiği varsayılır.

Fazla çalışmanın ispatı konusunda işyeri kayıtları, özellikle işyerine giriş çıkışı gösteren belgeler, işyeri iç yazışmaları, delil niteliğindedir.

Ancak, fazla çalışmanın bu tür yazılı belgelerle ispatlanamaması durumunda tarafların dinletmiş oldukları şahit beyanları ile sonuca gidilmesi gerekir.

İşçinin fiilen yaptığı işin niteliği ve yoğunluğuna göre de fazla çalışma olup olmadığı araştırılmalıdır.

İmzalı ücret bordrolarında fazla çalışma ücreti ödendiği anlaşılıyorsa, işçi tarafından gerçekte daha fazla çalışma yaptığının ileri sürülmesi mümkün değildir.

Diğer yandan işyerinde çalışma düzenini bilmeyen ve bilmesi mümkün olmayan tanıkların anlatımlarına değer verilemez.

Fazla çalışmanın belirlenmesinde 4857 sayılı İş Kanunu‘nun 68. maddesi uyarınca ara dinlenme sürelerinin dikkate alınması gerekir.

Diğer yandan 4857 sayılı İş Kanunu 24/II-e maddesi uyarınca işveren tarafından işçinin ücreti kanun hükümleri veya sözleşme şartlarına uygun olarak hesap edilmez veya ödenmezse işçi iş sözleşmesini haklı nedenle feshedebilir.

Peki işçi, fazla mesai ücreti ödenmemişse haklı nedenle iş sözleşmesini feshedebilir mi?

Ayrıca işçinin iş sözleşmesini haklı nedenle feshetmesi, hangi ödemelerin yapılmaması durumunda mümkündür?

Bu hususlar, Yargıtay 9. Hukuk Dairesi’nin 2020/4097 E., 2021/1677 sayılı Kararıyla açıklığa kavuşturulmuştur.

Buna göre; 4857 sayılı Kanun’un 24/II-e bendinde sözü edilen ücret, geniş anlamda ücret olarak değerlendirilmelidir. 

İkramiye,  prim, yakacak yardımı, giyecek yardımı, fazla mesai, hafta tatili,  genel tatil gibi alacakların da ödenmemesi işçiye haklı fesih imkanı verir. 

Ancak uygulamada, ortaya çıkan ihtiyaç neticesinde işçilere yıllık 270 saatin üzerinde fazla çalışma yaptırıldığı görülmektedir. Ücretlendirme yönüyle 270 saati aşan çalışmaların ücretinin işçiye ödenmesi gerektiği noktasında Yargıtay’ın kesinlik kazanmış içtihatları söz konusudur.

Diğer yandan yıllık 270 saatlik fazla çalışma sınırının aşılmasının işçiye iş sözleşmesini fesih hakkı tanıyıp tanımadığı tartışılan bir husustur.

Yargıtay 7. Hukuk Dairesi, bir kararında (T.02.07.2015, E.2014/19129, K.2015/13542); “mahkemece 270 saati aşan çalışmaların varlığının araştırılıp var olduğunun tespiti halinde, davacının fesih hakkının doğduğunu kabul etmek gerekir.” şeklinde hüküm tesis etmiştir.

Ancak Yargıtay 22. Hukuk Dairesi’nin 2016/19041 E., 2019/17119 sayılı Kararında farklı bir içtihat ortaya konulmuştur.

Kararda, “… Ayrıca, İş Kanununun 41. maddesinde öngörülen fazla çalışmanın yıllık 270 saati aşamayacağına ilişkin düzenleme emredici nitelikte bir düzenleme değildir. Buna göre davacının yıllık fazla çalışma süresinin 270 saati aşması, bu fazla çalışmaların karşılığı olan fazla çalışma ücreti, işçiye tamamen ödendiği sürece işçiye sırf bu sebeple haklı fesih hakkı vermez.” denilmiştir.

Dolayısıyla Yargıtay 22. Hukuk Dairesi, daha güncel kararında 270 saatlik fazla çalışma sınırı aşılsa bile, bu fazla çalışmaların karşılığında işçiye ücreti tamamen ödenmişse, bu durumda işçinin “ 270 saat sınırı aşıldı” diye fesih hakkına sahip olmayacağına karar vermiştir. Ancak 270 saatlik fazla çalışma sınırı aşılmış ve işçiye ücreti de ödenmemişse bu durumda işçinin fesih hakkına sahip olacağı açıktır.

Yargıtay 22. Hukuk Dairesi, aynı kararında şu şekilde önemli bir içtihatta daha bulunmuştur.

“Diğer taraftan, günlük çalışma süresinin 11 saati aşamayacağına ilişkin kural, işçinin dinlenme hakkı bağlamında emredici nitelikte bir düzenleme olarak kabul edilmelidir.

… Davalı tarafça dosyaya sunulan fazla çalışma listeleri incelendiğinde, davacının ara dinlenme süresi hariç olmak üzere günlük 11 saati aşan çalışmalarının bulunduğu tespit edilmektedir. Davacının fazla çalışma yapılmasına onay vermesi halinde dahi, bu onayın 11 saati aşan çalışma süresini kapsadığı kabul edilemez. Yapılan bu açıklamalara göre, fazla çalışma süresinin yıllık 270 saati geçmesi davacıya salt bu sebeple haklı fesih imkanı vermez ise de, günlük çalışma süresinin 11 saati aşması “ yasak çalışma” kapsamında değerlendirileceğinden, bu durumun davacıya haklı fesih imkanı tanıdığı dikkate alındığında, davalının yerinde bulunmayan tüm temyiz itirazlarının reddiyle usul ve yasaya uygun kararın bu ilave değişik gerekçeyle ONANMASINA, aşağıda yazılı temyiz giderinin temyiz edene yükletilmesine, 24.09.2019 gününde oybirliği ile karar verildi.”

Sonuç olarak Yargıtay 22. Hukuk Dairesi; günlük çalışma süresinin 11 saati aşamayacağına ilişkin kuralı, emredici nitelikte bir düzenleme olarak kabul etmiş, fazla çalışma süresinin yıllık 270 saati geçmesinin işçiye haklı fesih imkanı vermese de günlük çalışma süresinin 11 saati aşması halinde bu durumun “yasak çalışma” kapsamında değerlendirileceğine ve günlük 11 saatlik sınırın aşılmasının işçiye haklı fesih imkanı tanıdığına karar vermiştir.

İşçilere 45 saati aşarak fazla çalışma yaptırılabileceği de yine İş Kanunu’nun 41. Maddesi’nde yer almaktadır. Bu maddedeki hüküm şu şekildedir: “Ülkenin  genel yararları yahut işin niteliği veya üretimin artırılması gibi nedenlerle fazla çalışma yapılabilir. Fazla çalışma, Kanunda yazılı koşullar çerçevesinde, haftalık kırk beş saati aşan çalışmalardır.”

Yargıtay’ın istikrar kazanmış içtihatlarına göre de fazla çalışma yaptığını iddia eden işçi bu iddiasını ispatla yükümlüdür. 

Fazla çalışmanın ispatı konusunda işyeri kayıtları, özellikle işyerine giriş ve çıkışı gösteren belgeler, işyeri iç yazışmaları delil niteliğindedir.

Ancak, fazla çalışmanın yazılı belgelerle kanıtlanamaması durumunda tarafların tanık beyanları ile sonuca gidilmesi gerekir.

Diğer yandan haftalık çalışma süresi olan 45 saatlik çalışma süresi aşılmasa da günlük 11 saatin üzerindeki çalışmalar ile güvenlik, turizm ve sağlık çalışanları hariç gece 7,5 saati aşan çalışmalar fazla çalışmadır.

Bu husus pek çok Yargıtay kararında yer almakta, gece çalışmasının nasıl hesaplanacağına da yer verilmektedir.

Yargıtay 9. Hukuk Dairesi’nin 2015/21612 E, 2018/16580 sayılı Kararındaki hüküm şu şekildedir;

“Fazla çalışma yaptığını ispatla yükümlü olan işçi, fazla çalışma yaptığı yönündeki iddiasını tanık beyanları ile ispatlamıştır. 

Taraf tanıklarının beyanlarından davacının, günde 12 saat olmak üzere 2 gün gündüz, 2 gün gece çalıştığı ve 2 günde dinlendiği anlaşılmıştır.

Hükme esas bilirkişi raporu incelendiğinde ise davacının, haftanın 6 günü çalıştığı kabulü ile hesaplamaların yapıldığı saptanmıştır.

Davacının çalışma düzeni taraf tanıklarının beyan ettiği şekilde; günde 12 saat olmak üzere 2 gün gündüz, 2 gün gece şeklinde olup, davacı bu çalışmasının ardından 2 günde dinlenmektedir.

Bu çalışma düzeni dikkate alındığında, davacının haftada 6 gün çalıştığından söz edilemeyeceği gibi haftalık 45 saati aşan bir çalışmasının da bulunmadığı ortadadır.

Ancak, davacının gece vardiyasında çalıştığı günlerde 1,5 saat ara dinlenme ile 7,5 saati aşan 3 saat gece çalışması yaptığı anlaşılmakla, gece çalışması yaptığı günlerde günlük 3 saat üzerinden fazla mesai alacağının hesaplanıp hüküm altına alınması gerekmektedir.”

Yargıtay bu kararında; haftalık 45 saatlik çalışma süresi aşılmamış olsa da gece vardiyasında 12 saat çalışan işçi için 1,5 saat ara dinlenmeyi düşmüş, kalan 10,5 saatin 7,5 saatini normal çalışma, üzerindeki 3 saatini ise günlük fazla mesai olarak hesaplamıştır.

Buna göre; işyerinin veya bir bölümünün devrinde, devir tarihinde mevcut olan iş sözleşmelerinin bütün hak ve borçlarıyla devralan işverene geçeceği öngörülmüştür.

Devir tarihinden önce doğmuş ve devir tarihinde ödenmesi gereken borçlar açısından, devreden işverenle devralan işverenin birlikte sorumlu oldukları belirtilmiş, devreden işverenin sorumluluğunun devir tarihinden itibaren 2 yıl süreyle sınırlı olduğu hükme bağlanmıştır.

İşyeri devri halinde kıdem tazminatı bakımından devreden işveren, kendi dönemi ve devir tarihindeki son ücreti ile sınırlı olmak üzere sorumludur.

1475 sayılı Yasanın 14. maddesinin ikinci fıkrasında, devreden işverenin sorumluluğu bakımından bir süre öngörülmediğinden, 4857 sayılı Yasanın 6. maddesinde sözü edilen devreden işveren için öngörülen 2 yıllık süre sınırlaması, kıdem tazminatı bakımından söz konusu olmaz.

O halde kıdem tazminatı işyeri devri öncesi ve sonrasında geçen sürenin tamamı için hesaplanmalı, ancak devreden işveren veya işverenler bakımından kendi dönemleri ve devir tarihindeki ücret ile sınırlı sorumluluk belirlenmelidir.            

Feshe bağlı diğer haklar olan ihbar tazminatı ve kullanılmayan izin ücretlerinden son işveren sorumlu olup, devreden işverenin bu işçilik alacaklarından herhangi bir sorumluluğu bulunmamaktadır.

İşyerinin devredildiği tarihe kadar doğmuş bulunan ücret, fazla çalışma, hafta tatili çalışması, bayram ve genel tatil ücretlerinden 4857 sayılı Kanunun 6. maddesi uyarınca devreden işveren ile devralan işveren müştereken müteselsilen sorumlu olup, devreden açısından bu süre devir tarihinden itibaren iki yıl süreyle sınırlıdır.

Devir tarihinden sonraki çalışmalar sebebiyle doğan sözü edilen işçilik alacakları sebebiyle devreden işverenin sorumluluğunun olmadığı açıktır. Bu bakımdan devirden sonraya ait ücret, fazla çalışma, hafta tatili çalışması, bayram ve genel tatil ücreti gibi işçilik alacaklarından devralan işveren tek başına sorumlu olacaktır.

Bir kamu kurumunda enformasyon memuru olarak görev yapan kişi 2017 yılında yaptığı fazla çalışmaları karşılığında hak kazanılan izinlerini talep etmiştir. Kurumundan gelen cevabi yazıda, fazla çalışmanın yapıldığı yıl içinde kullanılmamasından dolayı ertesi yıla devrolamayacağı ve yapılan fazla çalışmalardan sadece 2017 yılı Aralık ayına ait olan kısmının hesaplanarak 2018 yılında izin olarak kullandırılabileceği açıklamalarına yer verilmiştir. Yani memurun bu talebi reddedilmiştir. Konu ile ilgili KDK’ya başvuran memura cevap gelmiş, gelen yazıda işçi talebinde haklı bulunmuştur.

KDK gönderdiği yazıda önceki yıllarda fazla çalışma karşılığı hak kazanılan izinlerin kullanılmasına ilişkin talebin reddedilmesinin, hukuka ve hakkaniyet ilkelerine aykırı olduğu sonuç ve kanaatine varılmıştır.

Başvuran memurun önceki yıllarda fazla çalışma karşılığında hak kazandığı ancak kullanamadığı izin haklarının kullanımının sağlanması gerektiği bildirilmiştir.

Kararda fazla çalışmaları nedeniyle izne hak kazanan Devlet memurunun, fazla çalışma yaptığı günleri izleyen yakın bir zamanda bu izinleri kullanması, dinlenme gereksinimi bakımından önemli olup ilgili mevzuat hükümleri bu açıdan değerlendirildiğinde, fazla çalışma kapsamında hak kazanılan izinlerin
fazla çalışmanın yaptırıldığı yıl içerisinde kullandırılmasının yerinde olacağı ancak izin sürelerinin, parça parça ya da toplu olarak ve ilgili idareler tarafından uygun görülecek zaman ve sürelerle kullanılabileceğinden ilgili idarelerin de takdir yetkisinin bulunduğu göz önüne alınırsa fazla çalışma yapılan yıl içinde kullanılmayan izin sürelerinin, izleyen yılda da kullanılabileceği ve bu hakkın izleyen yıl içerisinde en kısa sürede kullandırılmasının yerinde olacağı değerlendirilmiştir.

KDK’nın verildiği tavsiye kararına göre memurlara fazla çalışmaları karşılığında kullandırılacak ücretli izinler, izleyen yıl içerisinde de kullandırılabilir. Yani bu iznin devretmesinde bir sakınca görülmemiştir.

SÜREKLİ İŞÇİLER AÇISINDAN BU DURUM MÜMKÜN MÜ?

Diğer yandan sürekli işçiler açasından 4857 sayılı Yasanın 41. maddesinin dördüncü fıkrası ile fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma durumunda işçiye, bu sürelere ilişkin ilave ücret yerine isterse serbest zaman kullanma hakkı tanımıştır.

Serbest zaman izni; fazla mesai ücretinin yerine verildiği için izin olarak da artırımlı uygulanmalıdır. Buna göre; her 1 saat fazla çalışma için 1 saat 30 dakika, her 1 saat fazla süreli çalışma içinse 1 saat 15 dakika serbest zaman izni söz konusudur.

Sonuç olarak işçiye fazla mesai ücreti yerine serbest zaman kullandırılabilir. Burada en önemli koşul, işçinin talebidir. Bir başka ifade ile serbest zaman uygulaması için işçinin onayının alınması gerekir.

Ayrıca işçi, fazla mesai ücreti yerine serbest zaman kullanmayı kabul ettikten sonra bu talebini geri çekebilir ve serbest zaman yerine tekrar zamlı ücret isteyebilir.

İşçi serbest zamanı çalışma süreleri içinde ve işverenin uygun gördüğü bir tarihte kullanabilir. Bununla birlikte işçinin serbest zaman iznini kullanma talebi, 6 ay içinde karşılanmalıdır. Bu süre içerisinde serbest zaman iznini kullanma talebi yerine getirilemiyorsa fazla mesai ücretinin ödenmesi gerekir. 

Dolasıyla işçilerin hak ettiği serbest zaman izninin 6 ay içinde kullanılması gerekir.