İş yeri uygulamaları; işyerinde düzenli olarak tekrarlanan süreklilik arz eden genel uygulamalar, iş yeri uygulamaları olarak adlandırılır. İşyeri uygulaması yazılı bir sözleşmeye dayanmaksızın işçilere sağlanan avantajlar olarak görülmekte olup, zamanla işçilere kazanılmış hak olarak tanınabilir.

İş yeri uygulamasına en açıklayıcı örnek işyerinde işçilere verilen öğlen yemeğidir. İş sözleşmesi, toplu sözleşmesi veya işyeri iç yönetmeliğinde herhangi bir hüküm bulunmamasına rağmen işverenin her öğlen işyerinde yemek vermesi işyeri uygulaması olarak geçerli olur ve işçinin de örtülü kabulüyle kazanılmış bir hak olarak ortaya çıkar. İşçilere yemek verilmesi iş sözleşmesi hükmü haline gelir. İşveren bu uygulamadan tek taraflı dönemez.

İş kanunu madde 22’ye göre “işveren işyeri uygulamasıyla oluşan çalışma koşullarında değişikliği ancak durumu işçiye yazılı olarak bildirmek suretiyle yapabilir.”

İşyerinde işyeri uygulamasından bahsedebilmek için düzenli olarak tekrar edebilmesi ve işçi de güven oluşturması gerekmektedir. Bu uygulamanın işyeri uygulaması kabul edilmesi için ne kadar süreden beri devam etmesi gerektiği kaç kez tekrarlanması gerektiğine dair kesin bir ölçüt bulunmamaktadır.

Ancak öğreti de baskın olan görüş “3” kez arka arkaya tekrarlanmasının işyeri uygulaması sayılması gerektiği yönündedir.

Örneğin işyerinde her ramazan ayında işçilere ödenen gıda yardımı işyeri uygulaması olarak kabul edilir.

Sözleşmelerde yer almamasına rağmen, işyerinin kuruluş yıl döneminde ikramiye ödemesi bir işyeri uygulaması niteliği kazanır ancak işyerinin 10. Yıl dönümü için bir sefere mahsus vereceği ikramiye 10. Yıldönümü münasebetiyle bir kez gerçekleşeceğinden işyeri uygulaması niteliği taşımaz.

Kanun ve toplu sözleşmeye aykırı şekilde işçi aleyhine olabilecek durumlar işyeri uygulaması sayılamaz. Yalnız işçi lehine olan uygulamalar işyeri uygulaması niteliği taşır.

Yargıtay kararlarını incelediğimizde işyeri uygulamasıyla ilgili; Yargıtay 9.HD. 2003/9-11E. 2003/54k. 05.02.2003T sayılı Yargıtay kararında işyerinde 3 yıldan fazla ikramiye ödemesi yapılması karşısında işyeri uygulaması haline geldiği kabul edilmiştir.

Y.9.HD. 2021/8008 E. Sayılı kararında işverenin düzenli ve arka arkaya tekrarı olmayan bir defaya mahsus olmak üzere yaptığı uygulama işyeri uygulaması olarak nitelendirilmeyeceğinden işçiye uygulama çerçevesinde talep hakkı doğmaz.

İşçinin işe başlamadan önce işyeri uygulaması haline gelen bir ikramiye uygulamasının kaldırılması durumunda işe yeni başlayan işçinin ikramiye talep etmesi söz konusu olmayacaktır. İşçinin işe başlamadan önce uygulamanın kaldırılmış olması hak kazanamayacağı anlamını taşır. Yargıtay 9.15D.2004. 22668 E.

İşveren işyeri uygulaması haline gelen ikramiye, yakacak yardımın tek taraflı kaldıramaz, durumu iş görene yazılı bildirmelidir. İşçinin muvafakati gerekir. İşyeri uygulaması ile sağlanan işçi menfaatleri kıdem tazminat hesabında dikkate alınır.

Toplu iş sözleşmelerinin hatalı uygulamalarında işyeri uygulaması doğmaz. Y.9.H.D. 1995/18E.

Avni Oğuzhan Arıcı
Betül Arığ

İşçinin davranışları nedeniyle iş sözleşmesinin feshedilebilmesi için, işçinin iş sözleşmesine aykırı ve sözleşmeyi ihlal eden bir davranışının varlığı gerekir.

İşçi, kusurlu davranışı ile sözleşmeye aykırı davranmış ve bunun sonucunda iş ilişkisi olumsuz bir şekilde etkilenmişse, geçerli fesih söz konusu olur.

İşçinin davranışlarından ve yeterliliğinden kaynaklanan nedenler; İş Kanunu’nun 25. maddesinde belirtilen nedenler yanında, bu nitelikte olmamakla birlikte, işyerlerinde işin görülmesini önemli ölçüde olumsuz etkileyen nedenlerdir.

İşçinin davranışlarından veya yetersizliğinden kaynaklanan nedenlerde, iş ilişkisinin sürdürülmesinin işveren açısından önemli ve makul ölçüler içinde beklenemeyeceği durumlarda, feshin geçerli nedenlere dayandığını kabul etmek gerekecektir. 

İşçinin davranışlarına dayanan bir fesih sözkonusu olabilmesi için; her şeyden önce iş sözleşmesinin işçi tarafından ihlal edilmesi şarttır.

Bu itibarla, önce işçiye somut olarak hangi sözleşme yükümlülüğünün yüklendiği belirlenip, daha sonra işçinin, hangi davranışı ile somut sözleşme yükümlülüğünü ihlal ettiğinin eksiksiz olarak tespit edilmesi gerekir.

İşçinin somut olarak tespit edilmiş sözleşme ihlali nedeniyle işverenin işletmesel menfaatlerinin zarar görmüş olması şarttır.

İşçinin yükümlülüklerinin kapsamı bireysel ve toplu iş sözleşmesi ile yasal düzenlemelerde belirlenmiştir. İşçinin kusurlu olarak (kasden veya ihmalle) sebebiyet verdiği sözleşme ihlalleri, sözleşmenin feshi açısından önem kazanır.

Geçerli fesih sebebinden bahsedilebilmesi için, işçinin sözleşmesel yükümlülüklerini mutlaka kasıtlı ihlal etmesi şart değildir. Göstermesi gereken özeni ihlal ederek ihmali davranış ile ihlali yeterlidir.

Buna karşılık, işçinin kusuruna dayanmayan davranışları, kural olarak işverene işçinin davranışlarına dayanarak sözleşmeyi feshetme hakkı vermez.

İşçinin iş sözleşmesini ihlal edip etmediğinin tespitinde, sadece asli yükümlülükleri değil; kanundan veya dürüstlük kuralından yan yükümlerin de dikkate alınması gerekir.

İşçinin iş sözleşmesinden doğan yükümlülüklerini kusurlu olarak ihlal ettiğini işveren ispat etmekle yükümlüdür. 

İşçinin davranışlarından kaynaklanan fesih sebebi, işçinin kusurlu bir davranışını şart koşar.

4857 sayılı İş Kanununun 25 II-(h) bendinde, işçinin hatırlatıldığı halde görevlerini yapmamakta ısrar etmesi durumunda işverenin haklı fesih imkanının bulunduğu hükme bağlanmıştır. 

İş görme borcu, işçi tarafından işverenin verdiği talimatlara uygun olarak yerine getirilmelidir.

Bu noktada işverenin hatırlatmasının ardında sadece bir kez görevi yapmama yeterli sayılmamalıdır.

İşçinin görevi yapmama eylemi hatırlatmanın ardından da devamlılık arz etmelidir. Devamlılık gösteren görevi yapmama haklı neden kabul edilmeli, ancak devamlılık göstermeyen görevi yapmama, işyerinde olumsuzluklara yol açmış ise, iş sözleşmesinin feshi geçerli neden sayılmalıdır (9. Hukuk Dairesi, 05.05.2008 gün ve 2007/32507 Esas, 2008/11105 sayılı Karar)

Yargıtay 9. Hukuk Dairesinin 2016/5475 E, 2017/2968 sayılı Kararına konu olan somut olay şöyle gelişmiştir:

“… Davalıya ait mağazada kasiyer olarak çalışan davacının iş sözleşmesi, görevi ifa ederken şirkete ait markanın yazılı bulunduğu yazlık ve kışlık kıyafetleri iş kıyafeti olarak giymenin zorunlu olduğu, inancı gereği başını kapattığı gerekçesiyle zorunlu olan bu işyeri talimatını yerine getirmemesi üzerine mevcut kıyafetinin veya başını kapatmasının işyeri kıyafeti giymesine engel olmadığının defalarca söylendiği ancak davacının buna rağmen işyeri kıyafeti giymediği bu nedenle asli görevlerinden biri olan işyeri kıyafetini giymemekte ısrar ettiği bu şekilde görevini yapmamakta direndiği gerekçesiyle 4857 sayılı İş Kanununun .25/II-h maddesi uyarınca feshedilmiştir.

Yargılama sırasında davacı tanığı “ Ben davalı iş yerine 2014 yılı mayıs ayında satış danışmanı olarak işe girdim. Ve aralık ayında kendi isteğim ile iş yerinden ayrıldım. Benim iş verene açtığım davam yoktur. Davacıyı tanırım. Davacı 2013 yılından beri davalı iş yerinde kasiyer olarak çalışıyordu. Davacı bana mart ayında işten çıkartıldığını söyledi. Ancak neden çıkartıldığını söylemedi. Bende bilmiyorum. Davacının iş yerinde performansı yeterli idi. Tezgahtarlık dışında depo işlerinde de çalışıyordu. Davacı vekilinin sorusu üzerine tanık; davacı iş yerinde personel kıyafetlerine uygun bir şekilde giyiniyordu. Colins tişörtü vardı. Kıyafetten kastetdiğim buydu. Davacı da bunu giyiyordu. Davacı sonradan kapandı. Ve bununla ilgili şirket kendisine onay verdi. Kapandıktan sonra bu tişörtü giymedi. Kendisine kapanması ilgili onay geldiği için o da bu yüzden giymedi. İş yerine bölge müdüründen gelen mailde davacıya kapanabilir diye söylenildi. Davalı vekilinin sorusu üzerine; davacı ile Marmara Park mağazasında yaklaşık 6-7 ay beraber çalıştık. Merkezden davacının kapanabileceğine dair bir onay geldi. Tişört giyemeyeceğine dair bir onay gelmedi. Davacı kapandığı için tişörtü giymek istemedi.” şeklinde beyanda bulunmuştur.

Dosya kapsamına göre davacının 09.05.2013 tarihinde işe başladığı, davacı tanığınca beyan edildiği üzere davacının işe başladığında başının açık olduğu ve işyeri kıyafeti olan şirkete ait markanın yazılı olduğu tişörtü giydiği, ancak daha sonra dini inancı gereği kapandığı ve bundan sonra tişörtü giymediği, söz konusu kıyafeti giymesi konusunda işverence tutanaklar tutulup uyarılar yapıldığı ancak davacının tişörtü giymeyi reddettiği anlaşılmaktadır.

Davacının vücudunu örten bir kıyafet giydikten sonra davalı şirkete ait markanın yazılı bulunduğu tişörtü giyip işverenin buna rağmen itirazda bulunduğu yönünde bir iddia ileri sürülmemiş ve bu konuda delil sunulmamıştır. Nitekim davalı tanığı da davacıya kısa kollu tişörtün altına uzun tişört giyebileceğini söylediklerini ancak davacının giymek istemediğini beyan etmiştir.

Davacı tanığınca da beyan edildiği üzere davalının, davacının dini inancı gereği başını örtmesine uzun kollu giysi giymesine itirazı bulunmamaktadır. İtiraz noktası mağazada çalışan diğer personelin şirkete ait markanın yazılı olduğu tişörtü giymesine rağmen davacının bunu giymemesidir. Gerçekten tüm personel söz konusu iş kıyafetini giyerken davacının bunu giymemesi, müşteriler açısından davacının mağaza çalışanı mı müşteri mi olduğu noktasında duraksamaya yol açabileceği gibi, diğer personel bunu yerine getirirken davacının buna aykırı hareket etmesi çalışanlar arasında uyumsuzluğa, çalışma barışının bozulmasına da yol açabilecektir. 

Davacının söz konusu davranışının işyerinde olumsuzluğa yol açtığı, işyeri uygulaması haline gelen kıyafet giyme zorunluluğuna uyulmadığı açık olup fesih geçerli nedene dayanmaktadır. Her ne kadar davalı taraf haklı feshe dayanmışsa da, davacının söz konusu işyeri kıyafetini giymesi asli görev kapsamında değerlendirilemeyeceğinden fesih haklı fesih ağırlığında olmamakla birlikte geçerli nedene dayanmaktadır. Davanın bu nedenle reddi yerine yazılı gerekçeyle kabulü hatalıdır.”

Sonuç olarak Yargıtay, işçinin iş kıyafetini giymemesini ve bu konudaki hatırlatmalara rağmen giymemekte ısrar etmesini, görevini yerine getirmemek olarak değil, işyerinde olumsuzluklara yol açan davranış olarak değerlendirilmiştir. Bu nedenle işçinin işyeri uygulaması haline gelen kıyafeti giyme zorunluluğuna uymamasının, haklı fesih ağırlığında olmayacağını ancak kıdem tazminatı ödenerek işten çıkarılmasına imkan veren geçerli neden teşkil edeceğini hükme bağlamıştır.