Sayıştay Dergisi’nin 124 Numaralı son sayısında yayınlanan Temyiz Kurulu Kararında; toplu sözleşmede yemek parası ödemesinin “fiili çalışılan gün” şartına bağlanmasına karşın uygulamada yıllık izindeki işçilere de yemek parası ödendiğine dikkat çekildi.

Konuyu değerlendiren Sayıştay Temyiz Kurulu, 01.12. 2021 tarih ve 50051 Numaralı kararıyla, yıllık izindeki işçiye yemek parası ödenmesinin 4857 sayılı İş Kanunu ve toplu iş sözleşmesi hükümlerine aykırı olacağına ve dolayısıyla kamu zararına yol açacağına karar verdi.

İşte Sayıştay Temyiz Kurulu’nun O Kararı!

Konu: 4857 sayılı İş Kanunu ve toplu iş sözleşmesi hükümlerine aykırı olarak işçilere yıllık izinlerinde yemek yardımı ödenemeyeceği hk.

Dosyada mevcut belgelerin okunup incelenmesinden sonra, GEREĞİ GÖRÜŞÜLDÜ:

30 sayılı İlamın 2. Maddesi ile; 4857 sayılı İş Kanunu ve toplu iş sözleşmesi hükümlerine aykırı olarak işçilere yıllık izinlerinde de yemek yardımı ödenmesi suretiyle oluşan …… TL kamu zararının tazminine hükmedilmiştir.

4857 sayılı İş Kanunu’nun “Tatil Ücretine Girmeyen Kısımlar” başlıklı 50’nci maddesinde; “ Fazla çalışma karşılığı olarak alınan ücretler, primler, işyerinin temelli işçisi olarak normal çalışma saatleri dışında hazırlama, tamamlama, temizleme işlerinde çalışan işçilerin bu işler için aldıkları ücretler ve sosyal yardımlar, ulusal bayram, hafta tatili ve genel tatil günleri için verilen ücretlerin tespitinde hesaba katılmaz.” denilmiştir.

Anılan Kanun’un “ Yıllık İzin Ücreti” başlıklı 57’nci maddesinde ise yıllık izin ücretinin hesabında İş Kanunu’nun 50’nci maddesinin uygulanacağı hüküm altına alınmıştır.

03.03.2004 tarihli ve 25391 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren Yıllık Ücretli İzin Yönetmeliği’nin “Yıllık Ücretli İzinlere İlişkin İşverenin Yükümlülükleri” başlıklı dördüncü bölümünde yer alan “Ücretin Ödenmesi” başlıklı 21’inci maddesinde;

“İzin ücretinin belirlenmesinde; fazla çalışma karşılığı alınacak ücretler, primler, sosyal yardımlar ve işyerinin devamlı işçisi olup, normal saatler dışında hazırlama, tamamlama, temizleme işlerinde çalışan işçilerin bu işler için aldıkları ücretler hesaba katılmaz. …..” denilmektedir.

……. Belediyesi ile ….. Sendikası arasında imzalanan ve 01.01.2015- 31.12.2017 tarihlerini kapsayan toplu iş sözleşmesinin yemek yardımı başlıklı 38’inci maddesinde “İşverence, sendika üyesi işçilere sözleşme süresince fiilen çalıştıkları beher gün için, net 11,00 TL yemek yardımı yapılır….” denilmiştir.

Rapor dosyası ve eklerinin incelenmesi sonucu, işçilere yıllık izinlerinde de yemek yardımı ödemesi yapıldığı görülmüştür.

Sorumlular tarafından her ne kadar toplu iş sözleşmesinin 31’inci maddesinin (e) fıkrasında “Yıllık ücretli iznini kullananlar ücret ve tüm haklardan çalışanlar gibi aynen yararlanırlar” denildiği ve bu hükme göre işçilerin yıllık izinli olduğu günlerde de yemek yardımı yapıldığı savunmalarda ifade edilmiş olsa da; aynı sözleşmede birbiriyle çelişen iki maddenin bulunduğunu varsaymak mümkün değildir. Sözleşmenin tarafları irade beyanlarını ortaya koyarken açıkça yemek yardımı yapılmasını fiilen çalışmaya bağlamışlardır. 31’inci maddenin (e) fıkrasındaki hüküm, diğer maddelerde açıkça belirtilmeyen ve fiili çalışmayla ilişkilendirilmeyen ücret ve hakların yıllık izinli olunan günlerde de alınabileceğini ifade etmektedir.

Söz konusu toplu iş sözleşmesinin 38’inci maddesinde açıkça yemek yardımının fiilen çalışılan günlerde ödeneceği belirtildiğinden ve yukarıda yer alan 4857 sayılı Kanun hükümleri uyarınca işçilere ödenen yıllık izin ücretlerine yemek yardımların dahil edilmemesi gerekmektedir.

Ancak ……….. Belediyesinde işçilerin izinli oldukları süre boyunca almış oldukları izin ücretlerine sosyal yardım olan yemek yardımlarının dahil edilmesi sonucu kamu zararına neden olunmuştur.

Bu itibarla 30 sayılı ilamın 2. maddesiyle verilen tazmin hükmünün TASDİKİNE

Sayıştay tarafından, 2021 yılı denetimleri sonucunda düzenlenen Genel Uygunluk Bildirimi, Dış Denetim Genel Değerlendirme Raporu, Faaliyet Genel Değerlendirme Raporu, Mali İstatistikleri Değerlendirme Raporu ve kamu idarelerine ilişkin 201 adet Sayıştay denetim raporu Türkiye Büyük Millet Meclisine de sunuldu.

Ayrıca mahalli idarelere ilişkin olarak; 170 adet belediye ve bağlı idare, 9 adet il özel idaresi ve 39 adet mahalli idare şirketi olmak üzere toplam 218 adet Sayıştay denetim raporu yetkili organlarında görüşülmek üzere ilgili kamu idarelerine, 8 adet yatırım izleme ve koordinasyon başkanlığına ilişkin Sayıştay denetim raporu da İçişleri Bakanlığına ve ilgili valiliklere gönderilecek.

Sayıştay’ın sitesinde yayınladığı denetim raporlarında kamu idarelerinin, mevzuata aykırı bazı hatalı uygulamaları tespit edildi. 

Bu hatalı uygulamaların başında yine yıllık izin konusu geliyor.

Sayıştay, yıllık izinlerin dönemleri içerisinde kullandırılmadığına dikkat çekerek bu durumun kamu idareleri açısından ek maddi külfet oluşturduğuna dikkat çekti.

İşte Sayıştay’ın Yıllık İzin Uyarısı!

Sürekli İşçilerin Birikmiş Ücretli Yıllık İzinlerinin Kullandırılmaması

“İl Sağlık Müdürlüklerinde; Sürekli işçilerin yıllık izinlerinin kanuna uygun şekilde kullandırılmadığı bu nedenle de yüksek miktarda birikmiş yıllık izinlerin bulunduğu ve bu biriken izinlerinin emeklilikte toplu izin ücreti olarak ödendiği görülmüştür.

Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın 50’nci maddesinde, dinlenmenin çalışanların bir hakkı olduğu ve bu hakların kullanımının kanunla düzenleneceği hüküm altına alınmıştır.

4857 sayılı İş Kanunu’nun 53’üncü maddesinde, işçilere yıllık izin verileceği ve yıllık ücretli izin hakkından vazgeçilemeyeceği; 56’ncı maddesinde yılık iznin 53’üncü maddede gösterilen süreler içinde işveren tarafından sürekli bir şekilde verilmesinin zorunlu olduğu; 59’uncu maddesinde iş sözleşmesinin, herhangi bir nedenle sona ermesi halinde işçinin hak kazanıp da kullanmadığı yıllık izin sürelerine ait ücretin sözleşmenin sona erdiği tarihteki ücreti üzerinden kendisine veya hak sahiplerine ödeneceği; 60’ıncı maddesinde yıllık ücretli izinlerin, yürütülen işlerin niteliğine göre yıl boyunca hangi dönemlerde kullanılacağı, izinlerin ne suretle ve kimler tarafından verileceği veya sıraya bağlı tutulacağı, yıllık izninin faydalı olması için işveren tarafından alınması gereken tedbirler ve izinlerin kullanılması konusuna ilişkin usuller ve işverence tutulması zorunlu kayıtların şekli Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından hazırlanacak bir yönetmelikle gösterileceği belirtilmiştir.

03.03.2004 tarih ve 25391 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Yıllık Ücretli İzin Yönetmeliği’nde de Kanun’a paralel bir şekilde yıllık izinlerin kullanımı ile ilgili düzenlemeler yapılmıştır.

Ayrıca 4857 sayılı Kanun’un “Yıllık ücretli izin hükümlerine aykırılık” başlıklı 103’üncü maddesinde, 59’uncu madde gereğince hak edilmiş izni kullanmadan iş akdinin sona ermesi halinde bu izne ait ücreti ödemeyen veya 60’ıncı maddede belirtilen yönetmeliğin esas ve usullerine aykırı olarak izni kullandırmayan veya eksik kullandıran işveren veya işveren vekiline bu durumda olan her işçi için ikiyüzyirmi Türk Lirası (2021 Yılında 555,00 TL) idari para cezası verileceği hükme bağlanmıştır.

30.06.2021 tarih ve 2021/14 sayılı “Tasarruf Tedbirleri” konulu Cumhurbaşkanlığı Genelgesinde; “4857 sayılı Kanun kapsamında çalışan işçilerin yıl içerisinde hak kazandıkları yıllık ücretli izin süreleri, ilgili yıl içerisinde kullandırılacaktır. Ayrıca, ilgililerin önceki yıllarda hak kazanıp kullanmadıkları yıllık ücretli izin süreleri, yürütülen hizmetlerde aksamaya sebep olmayacak şekilde azami üç yıl içerisinde kullandırılacaktır.” denilmek suretiyle kamu kurum ve kuruluşları tarafından gereken tedbirlerin alınacağı her kademedeki yöneticinin ise tasarruf ilkelerinin uygulanmasından sorumlu tutulacağı belirtilmiştir.

“Dinlenme” bir hak olarak Anayasamızda yer almakta, İş Kanunu da bu haktan vazgeçilemeyeceğini hüküm altına almaktadır. İş Kanunu’nun 59’uncu maddesinde yer alan iş sözleşmesinin, herhangi bir nedenle sona ermesi halinde işçinin hak kazanıp da kullanmadığı yıllık izin sürelerine ait ücretinin, sözleşmenin sona erdiği tarihteki ücreti üzerinden kendisine veya hak sahiplerine ödeneceğine dair hüküm, yıllık iznin kullanılıp kullanılmamasına ilişkin bir esneklik olarak değil, izin kullanılamadan iş akdinin feshedilmiş olması gibi zaruri durumlarda işçinin mağduriyetinin önlenmesine yönelik olarak düzenlenmiştir.

Yukarıda yer alan düzenlemelere göre işçilerin emekli olduklarında veya herhangi bir şekilde iş akitleri sona erdiğinde mevzuat hükümleri gereği yıllık izin hakları ücrete dönüşmektedir. Yıllık izin karşılığı yapılacak olan bu ücret ödemesi de işçinin son ücreti üzerinden olacağı için çok yüksek tutarlarda ödeme yapılmasına neden olmaktadır.

Anayasal bir hak olan yıllık izinlerin kullandırılmaması durumunda idareler, 4857 sayılı İş Kanunu’nun 103’üncü maddesi gereğince idari para cezası ile karşı karşıya kalabilmektedir.

Örnek olarak Adana İl Sağlık Müdürlüğü’nde yapılan incelemede Müdürlük bünyesinde 31.12.2021 tarihi itibariyle çalışan 252 işçinin toplam 41.069 gün kullanılmamış yıllık izni bulunduğu; bu işçilerden 98’inin kullanılmamış yıllık izninin 30 gün üzerinde olduğu ve bazı işçilerin 826, 448, 420, 414, 413, 410, 399, 391, 380, 374 gün gibi çok fazla kullanmadıkları izinlerinin olduğu tespit edilmiştir.

Sözü edilen düzenlemeler uyarınca, işçi yıllık izin hakkından feragat edilmesi mümkün değildir. İşveren olarak kurum yönetimlerine düşen görev çalışanların anayasal haklarının kendi rızalarıyla bile olsa ihlaline yol açan bu uygulamaya izin vermemek olduğundan, yıllık izinlerin kanunun öngördüğü şekilde kullanılmasını sağlamaktır. Bu itibarla; hem mevzuata uygunluk açısından hem de Bakanlığa ek mali külfet getirmemesi amacıyla yıllık izinlerin kullandırılması gerekmektedir.”

Sayıştay 3. Dairesi, belediye şirket işçisine İdare bütçesinden düğün hediyesi alınmasının kamu zararına sebebiyet verip vermeyeceği hususunu açıklığa kavuşturdu.

Sayıştay 3. Dairesi’nin 1.2. 2022 Tutanak Tarihli ve 394 Numaralı Kararında; Belediyede görev yapan bir personele, düğün hediyesi satın alınması suretiyle kamu zararına sebebiyet verildiği iddiasının incelendiği, 03.07.2005 tarihli ve 5393 sayılı Belediye Kanununun “Belediyenin görev ve sorumlulukları” başlıklı 14 üncü maddesinin birinci fıkrasının (a) bendinde; “sosyal hizmet ve yardım” belediyelerin görev ve sorumlulukları arasında sayıldığı, ayrıca aynı Kanunun “Belediyenin giderleri” başlıklı 60. maddesinin birinci fıkrasının (i) bendinde; “Dar gelirli, yoksul, muhtaç ve kimsesizler ile engellilere yapılacak sosyal hizmet ve yardımlar.” belediye giderleri arasında sayıldığı belirtildi. 

Bu hükümlerden hareketle, Belediye şirketinde çalışan ve maddi sıkıntı içinde olan engelli personele yapılan yardıma ilişkin harcamanın, engellilere yapılacak sosyal hizmetler ve yardımlar kapsamında belediye giderleri arasında değerlendirilebileceği, bu itibarla, Belediyede görev yapan personele, düğün hediyesi satın alınması için yapılan ve mevzuata uygun olan harcamaya ilişkin ilişilecek husus bulunmadığına oy birliğiyle karar verildi.

İşte Sayıştay’ın O Kararı! 

“Sosyal Yardımlar

………. Belediyesinde görev yapan bir personele, mevzuata aykırı şekilde düğün hediyesi olarak “……….” satın alınması suretiyle ………. TL kamu zararına sebebiyet verildiği iddiasıyla ilgili olarak dosyada mevcut bilgi ve belgeler incelenmiştir.

03.07.2005 tarihli ve 5393 sayılı Belediye Kanununun “Belediyenin görev ve sorumlulukları” başlıklı 14 üncü maddesinin birinci fıkrasının (a) bendinde; “sosyal hizmet ve yardım” belediyelerin görev ve sorumlulukları arasında sayılmıştır.

Ayrıca aynı Kanunun “Belediyenin giderleri” başlıklı 60 ıncı maddesinin birinci fıkrasının (i) bendinde; “Dar gelirli, yoksul, muhtaç ve kimsesizler ile engellilere yapılacak sosyal hizmet ve yardımlar.” belediye giderleri arasında sayılmıştır.

Anılan hükümlerden hareketle, Belediye şirketinde çalışan ve maddi sıkıntı içinde olan engelli personel ……….’ye yapılan yardıma ilişkin harcamanın, engellilere yapılacak sosyal hizmetler ve yardımlar kapsamında, belediye giderleri arasında değerlendirilebileceği görülmektedir.

Bu itibarla, ………. Belediyesinde görev yapan personele, düğün hediyesi olarak “……….” satın alınması için yapılan ve mevzuata uygun olan ………. TL ödeme için ilişilecek husus bulunmadığına, 6085 sayılı Sayıştay Kanununun 55 inci maddesi uyarınca ilamın tebliğ tarihinden itibaren altmış gün içerisinde Sayıştay Temyiz Kurulu nezdinde temyiz yolu açık olmak üzere oy birliğiyle karar verildi.”

Sayıştay 8. Dairesi’nin 24.2. 2022 Tutanak Tarihli ve 238 Numaralı Kararında; 696 sayılı Kanun Hükmünde Kararname’nin 127. maddesi ile 375 sayılı KHK’ya eklenen geçici 24. maddenin dördüncü fıkrasında; şirketlerde işçi statüsüne geçirilenlerin ücreti ile diğer mali ve sosyal haklarının, Yüksek Hakem Kurulu tarafından karara bağlanan ve süresi en son sona erecek toplu iş sözleşmesinde yer alan haklardan fazla olamayacağının yer aldığı hatırlatıldı. 

Bu hükümlere istinaden, belediye şirketlerinde işçi statüsünde göreve başlatılanların ücret ile diğer mali ve sosyal haklarının ödenmesine ilişkin olarak Yüksek Hakem Kurulu tarafından karara bağlanan ve 30.06.2020 tarihine kadar uygulanacak olan Toplu İş Sözleşmesi’nin, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığınca 12.04.2018 tarihinde yayımlandığı vurgulandı. 

Dolayısıyla taşeron işçi iken belediye şirketlerine geçişi yapılan işçilerin mali ve sosyal haklarına ilişkin olarak 30.06.2020 tarihine kadar söz konusu Toplu İş Sözleşmesi hükümlerinin uygulanması gerektiği, idareler tarafından Toplu İş Sözleşmesi’nde yer verilen ödeme kalemleri haricinde belediye şirketlerine ödeme yapılamayacağı ifade edildi. 

Sayıştay tarafından yapılan incelemede taşeron işçi iken şirket kadrosuna geçirilen bazı işçiler için belediye ile şirket arasında yapılan hizmet alımı sözleşmesinde, sorumluluk sahalarında bulunan sulama kanallarının takibi, suyun dağıtılması, kanalların temizliği ve benzeri giderler için yol gideri adı altında civar ödemesi yapılacağı düzenlendiği  ve ödemelerin yapıldığı tespit edildi.

Sayıştay 8. Dairesi, Toplu İş Sözleşmesi’nde yer almayan civar ödemesinin yapılması sonucunda kamu zararı oluştuğu ve bu kamu zararının Harcama Yetkilisi ile Gerçekleştirme Görevlisine faiziyle birlikte ödettirilmesi gerektiğini karara bağladı. 

İşte O Sayıştay Kararı!

İşçilere Toplu İş Sözleşmesi’nde Belirlenenden Fazla Ödeme Yapılması

696 sayılı KHK uyarınca ……. idare şirketi kadrosuna geçirilen işçilere ilişkin hakediş ödemelerinde, Yüksek Hakem Kurulu tarafından karara bağlanan ve 30.06.2020 tarihine kadar uygulanması gereken Toplu İş Sözleşmesi’nde belirlenen haklar dışında ödeme yapılması konusuna ilişkin olarak;

696 sayılı Kanun Hükmünde Kararname’nin 127’nci maddesi ile 375 sayılı KHK’ya eklenen geçici 24’üncü maddenin dördüncü fıkrasında; şirketlerde işçi statüsüne geçirilenlerden, geçiş işlemi yapılırken mevcut işyerinin girdiği işkolunda kurulu işyerinden bildirilenlerin ücreti ile diğer mali ve sosyal haklarının, bu madde kapsamındaki şirketlerde geçişten önce alt işveren işçilerini kapsayan, Yüksek Hakem Kurulu tarafından karara bağlanan ve süresi en son sona erecek toplu iş sözleşmesinin bitimine kadar bu toplu iş sözleşmesinin uygulanması suretiyle oluşan ücret ile diğer mali ve sosyal haklarından fazla olamayacağı belirtilmiştir.

Bu madde kapsamındaki şirketlerde; 6356 sayılı Kanun’un geçici 7’nci maddesinde belirtilen mevcut işyerleri bakımından anılan Kanun’a uygun olarak yetki başvurusunda bulunulabileceği, ancak geçişi yapılan işçiler için yeni tescil edilen işyerlerinde, geçişten önce alt işveren işçilerini kapsayan, Yüksek Hakem Kurulu tarafından karara bağlanan ve süresi en son sona erecek toplu iş sözleşmesinin sona erme tarihinden sonra yetki başvurusunda bulunulabileceği açıklanmıştır.

Söz konusu hükme istinaden ……. şirketlerinde işçi statüsünde göreve başlatılanların ücret ile diğer mali ve sosyal haklarının ödenmesine ilişkin olarak Yüksek Hakem Kurulu tarafından karara bağlanan ve 30.06.2020 tarihine kadar uygulanacak olan Toplu İş Sözleşmesi, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığınca 12.04.2018 tarihinde yayımlanmıştır. Dolayısıyla taşeron işçi iken ……. şirketlerine geçişi yapılan işçilerin mali ve sosyal haklarına ilişkin olarak 30.06.2020 tarihine dek bahse konu Toplu İş Sözleşmesi hükümleri uygulanacak olup, idareler tarafından Toplu İş Sözleşmesi’nde yer verilen ödeme kalemleri haricinde ……. şirketlerine ödeme yapılamayacaktır.

Ayrıca, 375 sayılı KHK’nın geçici 24’üncü maddesinin dördüncü fıkrasında yapılan düzenlemede; Şirketlerde işçi statüsüne geçirilenlerin ücreti ile diğer mali ve sosyal haklarının, geçişten önce alt işveren işçilerini kapsayan, Yüksek Hakem Kurulu tarafından karara bağlanan ve süresi en son sona erecek toplu iş sözleşmesinin bitimine kadar anılan toplu iş sözleşmesinin uygulanması suretiyle oluşan ücret ile diğer mali ve sosyal haklardan fazla olamayacağı hüküm altına alınmıştır.

Hükmün devamında ise geçişten önce toplu iş sözleşmesi bulunmadığından bireysel iş sözleşmesi hükümlerine tabi işçiler ile geçiş işleminden önce yapılan ve geçişten sonra yararlanmaya devam ettiği toplu iş sözleşmesi bulunmakla birlikte bu sözleşmesi, Yüksek Hakem Kurulu tarafından karara bağlanan ve süresi en son sona erecek toplu iş sözleşmesinin bitiminden önce sona eren işçilerin ücreti ile diğer mali ve sosyal haklarının Yüksek Hakem Kurulu tarafından karara bağlanan ve süresi en son sona erecek toplu iş sözleşmesine göre belirleneceği belirtilmiştir.

Yapılan incelemede ise, taşeron işçi iken şirket kadrosuna geçirilen bazı işçiler için …….. ile …….. Şirketi arasında yapılan hizmet alımı sözleşmesinde, sorumluluk sahalarında bulunan sulama kanallarının takibi, suyun dağıtılması, kanalların temizliği ve benzeri giderler için yol gideri adı altında net …. TL civar ödemesi yapılacağı düzenlenmiştir.

Yüksek Hakem Kurulu tarafından karara bağlanan ve idarelerce uyulması gereken Toplu İş Sözleşmesi’nde işçilere civar ödemesi yapılabileceğine dair bir düzenleme bulunmamaktadır.

Bu itibarla, ……. şirketi kadrosuna geçirilen işçiler için ….. …….. …….. Limited Şirketine, Toplu İş Sözleşmesi’nde yer almayan civar ödemesinin yapılması sonucunda oluşan toplam ……… TL kamu zararının;

…….. TL’sinin Harcama Yetkilisi (……. …….) …… …….. ile Gerçekleştirme Görevlisi (…….. ….. ……..) …… ….’ya,

…….. TL’sinin ise Harcama Yetkilisi (……. …….) …… …….. ile Gerçekleştirme Görevlisi (…….. ….. ……..) …… …’a,

Müştereken ve müteselsilen,

6085 sayılı Sayıştay Kanunu’nun 53’üncü maddesi gereği işleyecek faizleri ile birlikte ödettirilmesine oy birliğiyle karar verildi.