Bu toplu iş sözleşmesiyle, ilave birtakım hak ve menfaatler elde edebilmektedir.

Söz konusu bu hak ve menfaatlerden, kural olarak taraf sendikaya üye olarak aidat ödeyen veya dayanışma aidatı ödeyen işçiler yararlanmaktadır.

Toplu sözleşme hukuku, bu temel yaklaşım üzerine oturmaktadır.

Peki sendikaya üye olmayan ve dayanışma aidatı da ödemeyen işçilerin mali ve sosyal hakları nasıl belirlenecektir?

Bir diğer ifadeyle işveren, sendika üyesi olmayan ve dayanışma aidatı da ödemeyen işçilere, Toplu İş Sözleşmesinde tanımlanan hakları verebilir mi?

Bu durumda sendikanın ve sendikalı işçinin tazminat talep hakkı doğar mı? 

İşverenin, toplu iş sözleşmesinden gelen hakları sendikalı işçilerin ve dayanışma aidatı ödeyen işçilerin dışındaki diğer işçilere de aynen yansıtması, sendikaya üye olup aidat ödeyenler ile üye olmadığı için aidat ödemesi de gerekmeyen işçilerin hepsinin aynı olanaklara sahip olması sonucunu doğuracağı için genelde uygun görülmez.

Böyle bir durumda, işçi sendikası işverene karşı bir tazminat davası açarak mahrum kaldığı dayanışma aidatını talep edebilecektir. 

Diğer yandan işveren böyle bir uygulamayla sendikalı ve sendikasız işçiler arasında haksız şekilde ayrım yapmış olacağı için 6356 sayılı Kanun’un 25. maddesinin 2. fıkrasını ihlal etmiş olur. Sendika üyesi işçiler, işverenden maddenin 4. fıkrası uyarınca tazminat talep edebilirler. (Oğuzman, Hukuki Yönden, sf. 77; Ü. Narmanlıoğlu, Toplu İş İlişkileri, 2. Baskı, İstanbul 2013, sf. 451 ve dn. 460, akt. Taşkent, Savaş, Kamu-İş; C: 14, S:3/2019)

Bu noktada karşımıza şu soru çıkmaktadır:

Acaba işveren işçiye toplu iş sözleşmesindeki parasal haklardan hepsini değil de sadece birini ya da bazıları sağladığında, bu da toplu iş sözleşmeden yararlandırma sayılacak mıdır?

İşveren böyle durumda da tazminat ödemekle yükümlü olabilecek midir?

Bu konuda öne sürülen bir görüşe göre, kanunda “kısmen-tamamen yararlanma” ayrımı yapılmamıştır. Dolayısıyla, işverenin sözleşme serbestisine dayanarak, haklı nedenler dışında, taraf sendikaya üye olmayan bir işçiye toplu iş sözleşmesi ile sağlananların bazılarını ya da tümünü vermesi, hele hele bunların üstünde haklar sağlaması olanağı yoktur.  (Çelik/Caniklioğlu/Canbolat, sf. 900-901, akt. Taşkent, Savaş, Kamu-İş; C: 14, S:3/2019)

Ne var ki, Yüksek Yargı aynı görüşte değildir. Yargıtay bu konuda 2003 yılında verdiği bir kararda, sendikanın yoksun kaldığı dayanışma aidatı talebine ilişkin davayı, işverenin sendika üyesi olmayan işçilere toplu iş sözleşmesinin tüm hükümlerini uygulamamış olması nedeniyle reddetmiştir. (Yarg. 9. HD, 04.03.2003 t. ve E. 2002/16415, K. 2828; Tekstil İşveren Dergisi, Mayıs 2003).

Yargıtay bu görüşünü daha sonra verdiği bir kararda da aynen sürdürmüştür. (Yarg. 9. HD, 07.11.2006, E. 29470, K. 29402; F. Şahlanan, İşveren Sendika Üyesi Olmayan İşçilere Yaptığı Bazı Ödemelerin Toplu Sözleşmeden Yararlandırma Açısından Değerlendirilmesi, Sicil Dergisi, Eylül 2011, S. 23, sf. 141 ve 142, dn. 2, akt. Taşkent, Savaş, Kamu-İş; C: 14, S:3/2019)

Bu konuda önemli bir ölçüt de, işverenin toplu iş sözleşmesi hükümlerini sendika üyesi olmayan işçilere uygularken ne gibi bir amaçla hareket ettiğidir.

Şayet, işverenin amacı işçileri sendikasızlaştırma, dolayısıyla sendikayı güçsüzleştirme değil ise sendikanın tazminat talebi reddedilmelidir. 

Aynı şekilde sendika üyesi işçinin üye olmayan işçiye yapılan zammın kendisine de uygulanması yolundaki bir talebi kabul edilmez. 

Yargıtay bir kararında bu hususu şu sözlerle vurgulamıştır: “ …davalının, iki işçinin ücretine zam yapmakla güttüğü amaç, işçiler arasında eşitsizlik yaratmak ve toplu iş sözleşmesini akdeden işçi kuruluşunu zayıflatmak olmayıp, daha ziyade iki uzman işçiyi işyerinde tutmak ve işletmenin çalışmasını sürdürmektedir… Bu bakımdan, davacı (sendika üyesi işçi) anılan iki işçiye açıklanan maksatla yapılan zammın kendisine de uygulanmasını isteyemez. Bu konuda açılan davanın reddi gerekir.” (Yarg. 9. HD, 30.03.1973, E. 37337, K. 8164; K. Oğuzman, İşçi İşveren İlişkileri, Olaylar-Kararlar, 2. Bası, İstanbul 1877, sf. 175). 

Yüksek Yargı daha sonra, 2001 yılında verdiği kararda da, “işverenin işçileri sendikasızlaştırma gibi bir kötü niyetle hareket” etmediği gerekçesiyle verilen yerel mahkeme kararını onamıştır. (akt. Taşkent, Savaş, Kamu-İş; C: 14, S:3/2019)

Bütün bunlara göre denilebilir ki, işveren sendika üyesi olmayan işçileri toplu iş sözleşmesinin tüm hükümlerinden ya da önemli sayılabilecek hükümlerinden yararlandırıyor ise bu uygulama genelde hukuken korunamaz. Buna karşılık, işverenin sendika üyesi olmayan işçilere toplu iş sözleşmesinin bir veya birkaç hükmünü uygulamış ise bu uygulama toplu iş sözleşmesinden yararlandırma olarak değerlendirilemez. (Tunçomağ/Centel, sf. 379, akt. Taşkent, Savaş, Kamu-İş; C: 14, S:3/2019)

Özetleyecek olursak, Prof. Dr. Savaş Taşkent Hocamızın, “İşverenin Sendika Üyesi Olmayan İşçiyi Toplu İş Sözleşmesinden Yararlandırması” başlıklı makalesinde detaylı olarak anlattığı üzere; toplu iş sözleşmesiyle sağlanan kazanımlardan kural olarak taraf sendikanın üyeleri yararlanır.

İşverenin toplu iş sözleşmesi ile sağlanan hakların bütününü ya da sözleşmenin önemli sayılabilecek hükümlerini sendika üyesi olmayan işçilere de uygulaması durumunda, hem sendika üyesi işçiler ve hem de sendika birtakım haklı taleplerde bulunabilirler.

Buna karşılık, yöneticilerin yaptığı objektif değerlendirmeler sonucunda, sendika üyesi olmayan işçilere düşük ya da aynı oranda zam verilmesi, toplu iş sözleşmesinden yararlandırma anlamına gelmez. Böyle bir uygulamanın hukuka uygun olduğu, özellikle bu konudaki Yüksek Yargı kararları da dikkate alındığında ifade edilebilir. Öte yandan toplu iş sözleşmesinde “yararlandırmama, ayrım yapma veya farkın korunması” gibi bir koşul öngörülmüşse, sendika üyesi işçi ücret farkı talebinde bulunabilir.

Sonuç olarak İş Hukukunun önemli isimlerinin yukarıda yer verdiğimiz değerlendirmeleri ışığında ifade edecek olursak;

– Öncelikli kural, toplu iş sözleşmesiyle sağlanan kazanımlardan taraf sendikaya üye işçiler ile dayanışma aidatı ödeyen işçilerin yararlanmasıdır.

– Toplu iş sözleşmesi ile sağlanan hakların bütününü ya da önemli sayılabilecek hükümlerinin sendika üyesi olmayan işçilere uygulanması, doğru bir yöntem değildir ve işveren açısından çeşitli sorumluluklar doğurur.

– İşveren, sendika üyesi olmayan işçileri toplu iş sözleşmesinin tüm hükümlerinden ya da önemli sayılabilecek hükümlerinden yararlandırıyor ise bu uygulama hukuken korunamaz.

– Buna karşılık, yöneticilerinin yaptığı objektif değerlendirmeler sonucunda, sendika üyesi olmayan işçilere, sendika üyesi işçilere göre daha düşük ya da aynı oranda zam verilebilir.

– İdareler tarafından, sendika üyesi olmayan işçilere verilecek hakların hukuki dayanağı bulunmalı, idare bu yönde bir inisiyatif kullanıyorsa sendika üyesi olmayan işçilere verilecek haklar bireysel iş sözleşmelerine dayanmalıdır.

– Toplu sözleşmeden gelen bütün hakların sendika üyesi olmayan işçilere de aynen uygulanması, sendikalı işçilere ve sendikaya tazminat hakkı doğurabilecektir.

28 Ocak 2022 tarihli Resmi Gazetede yayınlanan çalışma hayatı istatistiklerine göre sendikalı işçi sayısı 2 milyon 189 bin 645 kişiye yükseldi. Sendikalı işçi sayısı Temmuz 2021 istatistiklerinde 2 milyon 123 bin 685 olarak gerçekleşmişti. Buna göre sendikalı işçi sayısında 6 aylık sürede yaklaşık 65 bin kişilik artış yaşandı.

Bakanlık istatistiklerine göre, Türkiye’deki kayıtlı çalışan işçi sayısı Ocak 2022 itibariyle 15 milyon 294 bin 362 kişiye yükseldi. Sendikalaşma oranı da yüzde 14,32 olarak gerçekleşti.

2022 yılı sendika istatistiklerine göre Hak İş’e bağlı Hizmet İş Sendikası, 243 bin üye ile en büyük işçi sendikası olma özelliğini korudu. Hizmet İş’in üye sayısı bir önceki istatistiklere göre 4 bin 783 kişi daha arttı. Genel İşler kolundaki 906 bin işçinin yüzde 26,90’ını bünyesinde barındıran Hizmet İş, 2017 yılından bu yana en büyük işsi Sendikası unvanını koruyor.

Türk İş bünyesindeki Türk Metal Sendikası ise 224 bin üye ile Türkiye’nin ikinci büyük sendikası oldu.

Sağlık ve Sosyal Hizmet işkolunda ise Öz Sağlık İş Sendikası, 184 bin üye sayısıyla işkolunun en büyük sendikası oldu. Öz Sağlık İş, bu üye sayısı ile en büyük üçüncü sendika unvanını da korudu.

Bakanlık istatistiklerine göre; Konfederasyon düzeyinde ise Türk İş, 1 milyon 213 bin üye ile en büyük emek örgütü olma özelliğini korudu.

Hak İş ise 727 bin üye sayısı ile ikinci büyük işçi konfederasyonu oldu. Üçüncü büyük konfederasyon olan DİSK’in üye sayısı 212 bin olarak gerçekleşti.

Resmi Gazete’de yayınlanan Sendika İstatistiklerine ulaşmak için tıklayınız.

30 Temmuz 2021 tarihli ve 31553 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Bakanlık istatistiklerine göre Hak İş’e bağlı Hizmet İş Sendikası, en büyük işçi sendikası olma özelliğini korudu. Hizmet İş’in üye sayısı 238 bin 860.

Hizmet İş, Genel İşler İş Kolunda çalışan toplam 876 bin 149 işçinin yüzde 27,27’sini bünyesinde barındırıyor.

Türk Metal Sendikası da 215 bin 174 üye ile Türkiye’nin ikinci büyük sendikası oldu.

Konfederasyon düzeyinde ise Türk İş, 1 milyon 154 bin 177 üye ile en büyük emek örgütü olma özelliğini koruyor.

Hak  İş de istikrarlı büyümesini sürdürüyor.  Ocak 2021’de 711 bin 295 olan üye sayısını 730 bin 516’ya yükselten Hak İş, Türkiye’nin ikinci büyük konfederasyonu oldu.

Bakanlık istatistiklerine göre, Türkiye’deki kayıtlı çalışan işçi sayısı 15 milyon 27 bin 910 kişiye ulaşırken sendikalı işçi sayısı da 2 milyon 123 bin 685 oldu. Buna göre sendikalaşma oranı yüzde 14,13 olarak gerçekleşti.

Resmi Gazetede yayınlanan sendika istatistiklerine ulaşmak için tıklayınız 

31 Ocak 2021 tarihli Resmi Gazete’de yayınlanan “6356 Sayılı Sendikalar Ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu Gereğince İşkollarındaki İşçi Sayıları ve Sendikaların Üye Sayılarına İlişkin 2020 Temmuz Ayı İstatistikleri Hakkında Tebliğ”, 696 KHK’lı işçilerin iş kolu değişikliklerinin, işçi sendikalarının üye sayılarında büyük değişim meydana getirdiğini ortaya koydu.

Bilindiği gibi kamu kurumlarındaki 696 KHK’lı yaklaşık 500 bin işçi için 1 Kasım 2020 tarihi itibariyle yeni bir dönem başlamıştı.

696 KHK’lı taşeron işçiler, 1 Kasım 2020 tarihinden itibariyle asıl işkollarından Sosyal Güvenlik Kurumuna bildirildiler. Böylece bu işçilerin sendika iş kolları değişti. İşçiler de çalıştıkları kurumlardaki uygun iş kollarından sendikalara üye oldular.

Böylece 696 sayılı KHK ile mali ve sosyal haklara getirilen sınırlamalar kalkarken, taşerondan kadroya geçen işçiler, 4/D sürekli işçilerin sendikal haklarına kavuştular. Bu işçiler, asıl kollarında örgütlü sendikalara üye olup, asıl iş kolundan örgütlü sendikaların yürütüp sonuçlandırdığı/ sonuçlandıracağı Toplu İş Sözleşmelerine dahil oldular/olacaklar.

696 KHK ile kadroya geçen 4/D sürekli işçilerin iş kolu değişiklikleri, sendika üye sayılarında büyük değişim meydana getirdi.

Bazı sendikaların üye sayıları önemli ölçüde artarken bazı sendikalar ciddi sayıda üye kaybetti.

Örneğin Hak İş’e bağlı Öz Sağlık İş’in üye sayısı 2020 Temmuz’da 53 bin 749 iken 31 Ocak 2021 tarihi itibariyle 185 bin 370 kişiye ulaşarak rekor kırdı. Aynı işkolundaki Türkiye Sağlık İş Sendikasının üye sayısı ise 18 bin 638’den 43 bin 51 kişiye ulaştı.

10 Numaralı Ticaret, Büro, Eğitim ve Güzel Sanatlar İş Kolunda da dikkat çekici bir değişim yaşandı. Bu iş kolundaki KOOP-İŞ Sendikası’nın üye sayısı 71 binden 104 bine, yine aynı iş kolundaki TEZ KOOP İŞ Sendikasının üye sayısı da 76 binden 107 bine ulaştı.

Diğer yandan Hizmet İş’in üye sayısı 2020 Temmuz ayındaki istatistiklerde 309 bin olarak gözükürken 31 Ocak 2021 tarihli istatistiklerde 238 bin kişiye geriledi.

31 Ocak 2021 sendika istatistiklerine göre; Türkiye’de toplam kayıtlı işçi sayısı 14 milyon 371 bin kişiye ulaştı. Sendikalı işçi sayısı ise 2 milyon 69 bin kişi oldu. Sendikalaşma oranı yüzde 14,40’a çıktı.

Hak İş’e bağlı Hizmet İş Sendikası, 696 KHK’lıların iş kolu değişikliği nedeniyle önemli ölçüde üye kaybetmesine karşın en büyük işçi sendikası olmayı sürdürdü.

İkinci büyük sendika konumundaki Türk İş’e bağlı Türk Metal Sendikası’nın üye sayısı ise 209 bin kişiye ulaştı.

Konfederasyon bazında ise; Türkiye’nin en büyük işçi konfederasyonu Türk İş, 1 milyon 131 bin üye sayısına ulaştı. Hak İş’in üye sayısı 711 bin oldu.

Resmi Gazetede yayınlanan sendika istatistiklerine ulaşmak için tıklayınız

Yargıtay 22. Dairesi’nin güncel kararına konu olay şöyle gelişti; Van Elektrik Dağıtım A.Ş’de görev yapan elektrik teknisyeni, işe girdikten yaklaşık 2 ay sonra sendikaya üye oldu. Bireysel iş sözleşmesinde günlük 36,10 TL olan ücreti, TİS kapsamına girince 28,80’ne düştü. Bu durum üzerine dava açan işçi, sendikalı olduğu için günlük ücretinin düşürüldüğünü iddia etti.

Yargılama sonucunda yerel mahkeme, işçiyi haklı buldu. Ancak yerel mahkemenin kararı, kanun yararına bozulması için Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı tarafından temyiz edildi. Davayı görüşen Yargıtay 22. Hukuk Dairesi, yerel mahkemenin işçi lehine verdiği kararı, 04.05.2018 tarihinde oy birliğiyle bozdu.

Yargıtay’ın kararında şu ifadelere yer verildi;

Davacının toplu iş sözleşmesinden yararlanmadığı dönemde son günlük ücretinin 36,10 TL olduğu, sendikal haklardan ve toplu iş sözleşmesinden yararlandırılmaya başlandığı 31.01.2006 tarihinden sonra ise 28,80 TL olarak ödendiği dosya kapsamı ile sabittir. TEDAŞ ile toplu iş sözleşmesi imzalayan TES-İŞ Sendikası arasında 31.05.2004 tarihinde yapılan protokol neticesinde, işçilerin toplu iş sözleşmesinden protokoldeki şartlar ve öngörüler doğrultusunda yararlandırılmaları kararlaştırılmış, getirilen özel hükümlere göre davacı ve onunla aynı şartlarda çalışan işçilerin ücretleri belirlenmiştir. Dolayısıyla, sadece davacının şahsına ilişkin ücretinin düşürülmesi veya ücretinin işverence tek taraflı olarak düşürülmesi söz konusu değildir. Bu durum karşısında, davacının toplu iş sözleşmesi hükümlerinden faydalanmaya başladığında ücretinin 28,80 TL olarak belirlenmesinde, davalı ve davacı adına hareket eden sendika ile işveren arasında imzalanan 31.05.2004 tarihli protokol hükümlerinin esas alındığı açıktır. Davacıya yürürlükte olan toplu iş sözleşmesi gereğince ödenmesi gereken menfaatler davalı tarafça ödenmektedir. Bu şekilde davacının toplu iş sözleşmesinden faydalanmasıyla birlikte toplu iş sözleşmesinin işçiler lehine getirdiği akçalı menfaatlerden (giyim yardımı, gıda yardımı, yemek yardımı, ikramiye, ilave tediye gibi) de yararlanması mümkün olup, davacının gelirinde artış meydana gelmiştir. Kaldı ki davacı ile davalı arasında iş sözleşmesi imzalanırken günlük ücreti 36,10 TL olarak belirlenmiş ve toplu iş sözleşmesinden yararlanma durumunda ücretin toplu iş sözleşmesi ile yeniden belirleneceği hususu düzenlenmiştir. Davacı sendikaya üye olup toplu iş sözleşmesinden yararlanmak istediğini belirttiğine göre, toplu iş sözleşmesi gereği belirlenen yeni ücretini kabul etmiş olup, hem toplu iş sözleşmesi kapsamındaki sosyal hakları hem de kapsam dışı işçilere ödenen günlük ücreti talep etmesi olanaklı değildir. Mahkemece davanın reddine karar verilmesi gerekirken bu yönler gözetilmeden, yazılı gerekçe ile kısmen kabulüne karar verilmesi hatalı olup bozmayı gerektirmiştir.

Yargıtay 22. Hukuk Dairesi’nin kararına ulaşmak için tıklayınız.