Bu husus, 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nun 82. Maddesi ile düzenlemiştir.

Buna göre;

–          Sigorta primine esas kazanç üst sınırı aşan kazancı bulunan sigortalıların, talepte bulunmaları halinde, tavanı aşan kazancının %14 oranındaki sigorta prim tutarı (% 9 MYÖ Primi ve %5 GSS Primi) ve %1 oranında işsizlik sigortası prim tutarı, sosyal güvenlik destek primi kapsamında çalışan sigortalılar da ise kazancının %7,5 oranındaki prim tutarı iade alınabilecektir.

–          İşveren hissesine ait primler iade edilmemektedir.

–          Aynı ayda birden fazla işyerinde çalışan ve prime esas kazançlarının toplamı prime esas kazanç üst sınırını (tavanı) aşan sigortalılara ilişkin işyerlerinin birden fazla ilde bulunması halinde bu hizmetlerin doğruluğu SGK’nın denetim ve kontrolle görevli memurlarınca incelendikten sonra çalışmalar doğru ise iade işlemleri yapılmaktadır.

TAVANI AŞAN SİGORTA PRİMLERİNİN İADE İŞLEMLERİ NASIL YAPILIR?

5510 sayılı Kanunun 82. maddesinin dördüncü fıkrasında, “Sigortalıların bu Kanunun 53 üncü maddesine göre belirlenen aynı sigortalılık haline tâbi olacak şekilde birden fazla iste çalışması nedeniyle Kuruma ödenen primler toplamı, bu sigortalılık hali için belirlenen prime esas kazanç üst sınırı üzerinden hesaplanacak miktarı asarsa, aşan kısmın tamamı, sigortalının talebi üzerine en geç talep tarihini takip eden ay içinde hissesi oranında sigortalıya defaten geri ödenir. Geri verilen primler için ayrıca gecikme cezası ve gecikme zammı ile faiz ödenmez.” hükmü yer almaktadır.

Sigortalıların SGK’ya bildirilecek sigorta primine esas kazanç tutarı, prime esas kazanç altı sınırının 7,5 katını aşmayacaktır.

e-Bildirge sisteminde bir işyerinden sigortalıların gün ve kazançları bildirilirken prime esas kazanç üst sınırının üstünde bildirim yapılmasına izin verilmemektedir. Ancak gerek part-time çalışmaları nedeniyle, gerekse aynı sürelerde birden fazla işyerindeki çalışmaları nedeniyle, aynı ayda birden fazla işyerinde çalışan ve birden fazla işyerinden bildirilen sigortalıların prime esas kazançlarının toplamı prime esas kazanç üst sınırını (tavanı) zaman zaman aşabilmektedir.

Kanunun yukarıda yer alan hükmü doğrultusunda sigortalıların birden fazla işte çalışması nedeniyle SGK’ya ödenen primler toplamının, prime esas kazanç üst sınırını aşması halinde, aşan kısım iade edilebilecek olup söz konusu iade işlemi sigortalının talebi halinde yapılacaktır.

Prime esas kazanç üst sınırı aşan kazancı bulunan sigortalıların, üst sınırı aşan kazançların iadesi hususunda talepte bulunmaları halinde, iade en geç talep tarihini izleyen ayın sonuna kadar yapılacaktır. Ayrıca tavanı aşan kazançların iadesi sırasında işveren hissesine ait primlerin iadesi söz konusu olmadığı gibi, sigortalı hissesine isabet eden tutarlar için kanuni faiz de ödenmemektedir.

Tavanı aşan kazançlarının iadesi hususunda talepte bulunmuş sigortalılara; tavanı aşan kazancının; % 14 oranındaki sigorta priminin (% 9 MYÖ Primi ve % 5 GSS Primi) ve % 1 oranında işsizlik sigortası priminin iadesi yapılacaktır.

Örnek: 2021 yılı temmuz ayında (A) işyerinden 20 gün 20.000 TL (B) işyerinden 20 gün 20.000 TL bildirim yapılmış bir sigortalının, toplam PEK tutarı olan 40.000,00 TL’nin tavanı aşan kısmı olan(40.000-26.831,40=13.168,6) 13.168,6 TL isabet eden sigortalı hissesinin iadesi için SGK’ya müracaat edilmesi halinde kendisine; 13.168,6 TL x 15/100: 1.975,29 TL iade yapılacaktır.

1. GİRİŞ

Sosyal Güvenlik Kurumu Başkanlığınca yayınlanan “Yol Yemek Prim İadeleri” başlıklı 04/08/2017 tarih 35158785-309/06-202.99-E.4117055 sayılı genel yazıda özetle, nakdi olarak ödenen yol ve yemek paralarından kesilen sigorta primlerinin iadesi konusunda işverenlerce İş Mahkemeleri nezdinde davalar açıldığı, bu davaların Kurum aleyhine sonuçlandığı ve Yargıtay tarafından da bu kararların onaylandığı ifade edilmektedir.

Yazıda, ilgili ünitelerce mahkeme kararına istinaden 30 günlük infaz süresi içinde iptal prim belgelerinin düzenlenmesi ve iade işlemlerinin yapılması gerektiği ifade edilmektedir.

Son dönemde, kamu kurumlarınca ihale edilen personel hizmet alımı işleri yüklenicilerinin de (taşeron firmaların) benzer davalar açtıkları bu davaları kazandığı görülmektedir.

Makalenin PDF halini indirmek için tıklayınız.

Bu durumun, kamu kurumları açısından bazı hak kayıplarına ve kamu zararı riskine sebebiyet vereceğini öngörmekteyiz.

Makalemizde ilgili Yargıtay kararı ve İdarelerin bu konuda neler yapabileceğini inceliyoruz.

2. İŞ MAHKEMELERİ VE YARGITAY HANGİ GEREKÇEYLE PRİMLERİN İADESİNE KARAR VERİYOR?

Yol ve yemek paraları, işçinin esas ücreti dışında ödenmesinde yasal bir zorunluluk bulunmamakla birlikte işverenin takdiriyle “sosyal yardım” mahiyetinde yapılan ödemelerdir. Bu yardımlar “NAKDİ” olarak yapılabildiği gibi “AYNİ(1) ” olarak da yapılabilmektedir. SGK uygulamaları açısından ise nakdi olarak yapılan yol ve yemek yardımlarının prime tabi olduğu, ayni olarak yapılan yardımların ise prime tabi olmadığı bilinmektedir.

Ancak Yargıtay kararlarında, yapılan yardımın NAKDİ ÖDENMİŞ OLMASININ YARDIMIN MAHİYETİNİ DEĞİŞTİRMEDİĞİ belirtilerek, nakdi olarak ödenen yol ve yemek ücretlerinin prime tabi tutulmaması gerektiği ifade edilmektedir. Bu kararlardan bazılarını inceleyecek olursak:

(….) Davanın yasal dayanağı, uyuşmazlık tarihinde yürürlükte bulunan mülga 506 sayılı Yasanın 29.07.2003 tarih ve 4958 sayılı Yasanın 36. maddesi ile değişik 77/2. maddesinde “Şu kadar ki, ölüm, doğum ve evlenme yardımları, yolluklar, kıdem, ihbar ve kasa tazminatları, ayni yardımlar ile Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığınca miktarları yıllar itibariyle belirlenecek yemek, çocuk ve aile zamları, sigorta primlerinin hesabına esas tutulacak kazançların aylık tutarının tespitinde nazara alınmaz. Bunların dışında her ne ad altında ödeme yapılırsa yapılsın tüm ödemeler prime tabitutulur.” hükmü yer almaktadır.

506 sayılı Yasa’nın 77. madde 1. fıkrasında prim hesabında göz önünde tutulacak kazançlar belirtilmiş, 2. fıkrasında ise bunun istisnaları gösterilmiştir. Fıkrada ifade edildiği biçimde sosyal amaçlı olarak veya işverenin yasa ve sözleşme dışında sigortalısına yaptığı yardım ve ödemeler prim hesabında nazara alınmazlar ve prime tabi tutulmazlar. Bu ödeme veya yardımlar ücret ve benzeri ödemelerden tamamen farklı nedenlere dayanırlar. İşin karşılığı olmaktan ziyade insani değer yargıları sonucu verilirler. Yasa bunları sayarak belirtmiştir. Bu yardımlar ölüm, doğum ve evlenme yardımları, yolluklar, kıdem, ihbar ve kasa tazminatları, ayni yardımlar, yemek, çocuk ve aile zamlarıdır.

Burada ayni yardımlar özellik gösterir. Ayni yardımdan amaç, sosyal veya kişisel bir ihtiyacın karşılanması yolunda yapılan bir yardımdır. Yardımın ayni veya para olarak yapılmasının önemi bulunmamaktadır. Örneğin; işverenin sigortalılarına dağıttığı elbise, ayakkabı, sigortalı çocukları için, kitap, kırtasiye gibi yardımlar, doğrudan ayni nitelik taşımasına karşın bu yardımlar yemek bedeli, taşıt gideri, yakacak bedeli, dikiş ücreti mesken veya sağlık yardımı, öğrenim yardımı türünden nakitte olabilir. Bu tür somut biçimde belli edilmiş bir ihtiyaca yönelik yardımlar ayni yardım olarak kabul edilir ve prim hesabında dikkate alınmazlar. (YARGITAY 21.HD, 2016/4159 E. , 2016/10433 K.)

(…) 506 sayılı Yasanın 77/2. maddesinde prim hesabında göz önünde tutulmayacak kazançlar tahdidi olarak belirtilmiştir. 506 sayılı Yasanın 77/2. maddesinin son cümlesinde ise, sayılanların dışında her ne ad altında ödeme yapılırsa yapılsın tüm ödemelerin prime tabi tutulacağı belirtilmiştir. Somut olayda, veri giriş ve kontrol işletmeni hizmet alımı açık ihalesinin, davacı işyeri ile İstinye Devlet Hastanesi arasında akdolunan tek tip idari şartnamesinin, davacı işyerine ait 2007/01-2007/12 dönemlerine ait aylık prim hizmet belgelerinin dosyaya sunulduğu, tek tip idari şartnamesi ile davacı şirket tarafından çalışanlara yapılacak olan yol yardımı tutarının açıkça öngörüldüğü, davacı şirketçe de yol yardımlarının ücret bordolarına dahil edildiği, yemek yardımı olarak herhangi bir ödemede bulunulmadığı anlaşılmakla Mahkemece davacı şirket tarafından yapılan yol yardımlarının sigorta primine esas kazanca dahil edilemeyeceği göz önünde bulundurulmaksızın yazılı şekilde hüküm kurulması hatalı olmuştur.
Yapılacak iş; yol yardımlarının prim matrahına dahil olmadığını göz önünde bulundurarak davacı işyerinin, ihtilaflı döneme ilişkin bordro icmalleri, tek tip idari şartnamesi ile tespiti mümkün yol yardımlarını ayrı ayrı tespit ederek prime esas kazançtan dışlamak suretiyle çıkacak sonuca göre bir karar vermekten ibarettir. (YARGITAY 21.HD, 2015/16449 E. , 2016/7780 K.)

(…) Buna göre, sigortalılara yapılan yemek yardımları bakımından dava konusu dönemler yönünden, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığınca miktarları yıllar itibariyle belirlenecek yemek yardımlarının prim matrahına dahil olmadığı, artan kısım üzerinden alınan primlerin iadesi gerekeceği dikkate alınmaksızın, ödenen yemek paralarının tamamının dikkate alınması suretiyle yazılı şekilde karar verilmesi de usul ve yasaya aykırı olup bozma nedenidir. (YARGITAY 21.HD, 2015/12079 E. , 2016/5429 K.

(…) Görüldüğü gibi anılan madde hükmünde, hangi kazançların prim hesabına esas alınamayacağı sayma yöntemiyle belirlenmiş olup, Türk hukukunda egemen olan kurala göre, ayrık hükümler genişletici değil, daraltıcı yoruma tabidirler ve anılan kural, 23.05.1960 tarihli 11/10 sayılı Yargıtay İçtihadı Birleştirme Kararında da vurgulanmıştır. Bu karar da sigortalılara ödenen yemek paralarının ayni yardım niteliğinde bulunduğu sonucuna varılmış ve prime esas kazancın belirlenmesinde dikkate alınamayacağı görüşü benimsenmiştir. (YARGITAY 10.HD, 2015/18754 E., 2016/18443 K.)

Görüleceği üzere Yargıtay verdiği kararlarda, yol ve yemek yardımlarının esasen ayni yardım niteliğinde olduğunu, ödemenin nakdi olarak yapılmış olmasının, yardımın mahiyetini değiştirmediğini ve prime esas kazancın belirlenmesinde dikkate alınamayacağı ifade edilmektedir.

3. İDARELER AÇISINDAN KAMU ZARARI RİSKİ NEDİR?

Personel hizmet alımı ihalelerinde tüm işçilik giderleri ve işveren sigorta primleri (yemek ve yol ücretlerinin SGK primleri dahil) İdare bütçesinden ödenmektedir. Yüklenici firmaların yemek ve yol primlerinin iadesi için açtıkları davaları kazanması neticesinde, iade edilecek prim tutarları esasen İdarenin (kamunun) parasıdır.

Burada açık bir şekilde Yüklenici (altişveren) tarafından haksız bir kazanç elde edildiği ve kamu zararına sebebiyet verildiği görülmektedir.

İdarelerin (özellikle hukuk müşavirliklerinin) bu tip davalara karşı uyanık olmaları, devam eden davalara mümkünse “asıl işveren” sıfatıyla müdahil olmaları, sonuçlanmış davalarda ise ilgili alt işverene ödenmiş primleri talep etmeleri, aksi halde dava yoluna gitmeleri yerinde olacaktır

Makalenin PDF halini indirmek için tıklayınız.

(1) Yardımın para yerine mal ya da hizmet olarak karşılanması. (Örneğin yemek parası yerine yemekhanede yemek verilmesi, yemek kartı veya ticket verilmesi… Yol ücreti yerine servis kullandırılması veya aylık toplu ulaşım kartı verilmesi… gibi)