Öte yandan işyeri uygulaması haline gelmiş bir ödemenin tek taraflı olarak kesilmesinin, 4857 sayılı İş Kanununun 22. maddesi çerçevesinde çalışma koşullarında esaslı değişiklik sayılacağı da belirtilmelidir.

   Yemek yardımı ayni olarak yapılıyorsa diğer bir deyişle işyerinde yemekhane hizmeti bulunuyorsa bu durumda işyerinde yemekhane hizmeti sunulmaya devam edildiği hâlde, oruç tutması nedeniyle bu hizmetten yararlanmayan işçilere ayrıca nakit yemek yardımı yapılacağına dair mevzuatta açık bir düzenleme bulunmamaktadır. Dolayısıyla işverenin, işçiye yemekhaneden faydalanılmayan günler için nakdi ödeme yapma zorunluluğu yoktur. Ancak iş sözleşmesi veya toplu iş sözleşmesinde bu yönde bir hüküm yer alması halinde, işveren sözleşmesel yükümlülük gereği bu ödemeyi yapmakla sorumludur.

“Oruç tutanlar ile diyet raporu olanlara çalışılan her gün için, seyyar görevli olup da yemek imkânından yararlanamayanlara; yararlanamadıkları her gün için ve yemek imkanından yıl boyunca yararlanmayacağını işverene, işverenin belirleyeceği tarihlerde yazılı olarak bildirenlere yıl boyunca çalışılan her gün için ikinci bentte belirtilen miktarlarda yemek yardımı yapılır.” (Örnek mahiyetinde: TÜHİS- Tarım-İş arasında imzalanan işletme toplu iş sözleşmesinde yer alan yemek yardımına ilişkin 42. madde)

 Yargıtay 22. Hukuk Dairesi; şirket işçilerinin ve tanıkların yemeklerini işyerinin yemekhanesinde yediklerine ve Ramazan ayında herhangi bir ücret verilmediğine ilişkin beyanları ile oruç tutan işçilere ayrıca yemek ücreti verilmesinin ispatlanamadığından bahisle oruç tutması sebebiyle yemek ücreti talebinde bulunan işçinin talebinin reddi yönünde hüküm kurmuştur.

“…davacı dava dilekçesinde yemek ücreti talebinde bulunmuş, yemek ücretinin Ramazan ayında oruç tuttuğundan yiyemediği yemeğin bedeline ilişkin olduğunu belirtmiştir. Davacı tanıkları ve davalı şirket işçilerin yemeklerini kurum yemekhanesinden yediklerini Ramazan ayında herhangi bir ücret verilmediğini, yemek veya kumanya yardımının yapılmadığını beyan etmişlerdir. Bu nedenle Ramazan ayında oruç tutan işçilere yemek ücretinin ayrıca verildiği ispat edilemediğinden talebin reddi gerekirken…” (Yarg. 22. HD. E 2016/25350 K. 2019/23445 T. 17.12.2019)

 Özetle; Ramazan ayında oruç tutan işçiye yemek yardımı ödemesine yönelik değerlendirme, bu ödemenin hukuki dayanağına eş deyişle iş sözleşmesi, toplu iş sözleşmesi, işyeri uygulamalarına bağlıdır. Şayet yemek ödemesi, işçinin sözleşmesel bir hakkı veya işyeri uygulaması haline gelmiş bir ek menfaat niteliğinde ise, işçinin oruç tutması nedeniyle yemek yememesi, bu hakkı ortadan kaldırmayacaktır. Nakdi olarak yapılan yemek yardımı (nakit ödemeler- yemek kartı verilmesi) işçinin oruç tutmasından bahisle kesintiye uğramayacaktır. Böyle bir kesinti, eşit davranma ilkesine ihlali meydana getirecektir. İşveren yemek yardımını ayni şekilde ve doğrudan işyerinde yemekhane hizmeti ile yemek sunarak sağlıyorsa, oruç tutan işçinin bu hizmetten kendi tercihi ile yararlanmaması sebebiyle işverenin bu günler için işçiye ayrı bir nakdi ödeme gerçekleştirme yükümlülüğü bulunmamakta olup bu yardım otomatik olarak ücrete dönüşmeyecektir. Bu durumda işveren, yemek yardımına ilişkin yükümlülüğünü hizmeti hazır bulundurmak suretiyle karşılamıştır. Buna karşın, iş sözleşmesinde veya toplu iş sözleşmesinde bu yönde açık bir hüküm yer edinmişse, işveren bu düzenleme ile bağlıdır.

Kanun, Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan tarafından imzalanıp Resmi Gazete’de yayınlanmasıyla birlikte yürürlüğe girmiş olacak.  

Torba Kanun ile işverenlerce, iş yerinde veya müştemilatında yemek verilmeyen durumlarda çalışılan günlere ait bir günlük yemek bedelinin 51 lirayı aşmayan kısmı, gelir vergisinden istisna tutulacak. Ödeme bu tutarı aşarsa, aşan kısım ile bu amaçla sağlanan diğer menfaatler, ücret olarak vergilendirilecek.

Dolayısıyla günlük 51 TL’ye kadar olan yemek parasının yemek kartıyla ödenmesi durumunda geçerli olan gelir vergisi istisnası, artık çalışanlara nakit olarak ödenen yemek paraları için de geçerli olacak. Böylece işverenlerin vergi istisnasından faydalanabilmek için yemek paralarını, sodexso ve multinet gibi yemek kartlarına yüklemesine gerek kalmayacak.

Uygulama Kanun’un Resmi Gazete’de yayınlanmasının ardından yürürlüğe girecek.

Ayrıca işverenler tarafından çalışanlara elektrik, doğal gaz ve diğer ısınma giderlerine karşılık olmak üzere 30 Haziran 2023 tarihine kadar ilave olarak ödenen ve aylık 1000 TL’yi aşmayan parasal yardımlar, prime esas kazanca dahil edilmeyecek ve bu tutar üzerinden gelir vergisi alınmayacak. Yani çalışanlara ilave olarak yapılacak ve 1000 TL’yi geçmeyecek olan doğal gaz, elektrik ve diğer ısınma yardımları Gelir Vergi ve ise SGK priminden istisna tutulacak.

Sayıştay kararında; Devlet Memurları Yiyecek Yardımı Yönetmeliğinin memurlara yiyecek yardımının yemek verme şeklinde yapılmasını düzenlediği ve yemek yardımı karşılığında nakden bir ödemede bulunulamayacağının düzenlendiğine dikkat çekildi.

Söz konusu Yönetmelikte yer alan düzenlemeler göz önünde bulundurulduğunda, 657 sayılı Kanuna tabi personele yiyecek yardımının kupon, kart, fiş, ticket gibi para temsili araçlar sağlanarak dışarıdan temin edilmesi şeklinde yapılması mümkün olmadığı belirtildi. 

Sayıştay’ın kararında; “Yukarıdaki açıklamalardan anlaşılacağı üzere, para temsili araçlar ile yemek ihtiyacının dışarıdan karşılanması ile ilgili idare işlemi, Devlet Memurları Yiyecek Yardımı Yönetmeliği ve Kamu İhale Kanunu’na aykırı olduğundan, bu işlem neticesi yapılan ödeme, mevzuatta öngörülmeyen bir ödeme mahiyetindedir. Bu nedenle yüklenici … A.Ş.’ye yapılan ödemelerin tamamı kamu zararıdır.” denildi. 

İşte o Sayıştay kararı:

“Yiyecek Yardımı

… Belediyesi personeline yiyecek yardımının yemek verme yerine para ile temsil edilen araçlar (ticket) vasıtasıyla .. A.Ş.’den satın alma yolu ile verildiği anlaşılmıştır.

657 sayılı Devlet Memurları Kanununun 212’nci maddesinde: “Devlet memurlarının hangi hallerde yiyecek yardımından ne şekilde faydalanacakları ve bu yardımın uygulanması ile ilgili esaslar Maliye Bakanlığı ile Başbakanlık Devlet Personel Başkanlığının birlikte hazırlayacakları bir yönetmelik ile tesbit olunur.” hükmüne yer verilmiş ve bu hüküm uyarınca hazırlanan Devlet Memurları Yiyecek Yardımı Yönetmeliğinin “Amaç” başlıklı 1’inci maddesinde, bu Yönetmeliğin amacının, Devlet Memurlarının yiyecek yardımından hangi hallerde, ne şekilde faydalanacaklarını ve bu yardımın uygulanması ile ilgili esasları belirlemek olduğu; “Kapsam” başlıklı 2’nci maddesinde, bu Yönetmeliğin 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu’na tabi memurlar hakkında uygulanacağı; “Yardım Şekli” başlıklı 3’üncü maddesinde, yiyecek yardımının yemek verme şeklinde yapılacağı, bu yardım karşılığında nakden bir ödemede bulunulamayacağı; “Yardımın Şartları” başlıklı 5’inci maddesinde; Kurum bütçelerine yiyecek yardımı karşılığı olarak konulan ödeneğin, memurlara yemek vermek üzere kurulan yemek servisi, yardım sandığı, dernek veya bu mahiyetteki kuruluşa ödeneceği, yemek servisinin, yiyecek yardımından faydalanabilecek personel sayısının asgari 50 olması ve yemekhane için elverişli yer bulunması şartıyla atamaya yetkili amirin onayı ile kurulabileceği hükümlerine yer verilmiştir.

Söz konusu Yönetmelikte yer alan düzenlemeler göz önünde bulundurulduğunda, 657 sayılı Kanuna tabi personele yiyecek yardımının kupon, kart, fiş, ticket gibi para temsili araçlar sağlanarak dışarıdan temin edilmesi şeklinde yapılması mümkün değildir.

4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun “Kapsam” başlıklı 2’nci maddesinde, mal veya hizmet alımları ile yapım işleri ihalelerinin bu Kanun hükümlerine göre yürütüleceği hükme bağlanmıştır. Aynı Kanunun “Tanımlar” başlıklı 4’üncü maddesinde de, “Bu Kanunun uygulanmasında Hizmet: Bakım ve onarım, taşıma, haberleşme, sigorta, araştırma ve geliştirme, muhasebe, piyasa araştırması ve anket, danışmanlık, tanıtım, basım ve yayım, temizlik, yemek hazırlama ve dağıtım, toplantı, organizasyon, sergileme, koruma ve güvenlik, meslekî eğitim, fotoğraf, film, fikrî ve güzel sanat, bilgisayar sistemlerine yönelik hizmetler ile yazılım hizmetlerini, taşınır ve taşınmaz mal ve hakların kiralanmasını ve benzeri diğer hizmetleri, .. ifade eder.” şeklinde tanımlanmıştır. Maddede yer alan “yemek hazırlama ve dağıtım” ifadesi, Devlet Memurları Yiyecek Yardımı Yönetmeliği’nin 3’üncü maddesinde yer alan yemek verme hizmetinin yine bu amaçla kurulan yemek servisi, yardım sandığı veya bu mahiyetteki kuruluşun dışarıda veya kurumun bina ve eklentilerinde yapacağı yemek hazırlama ve dağıtım hizmetlerini kapsamakta, para temsili araçları kapsamamaktadır. Bu nedenle 4734 sayılı Kanun’da yer alan hükme aykırı olarak, personele ayni olarak verilmesi öngörülen yiyecek yardımının kupon, kart, fiş, ticket gibi para benzeri temsili araçlarla dışarıdan hizmet alım ihalesi yoluyla temin edilmesi imkanı bulunmamaktadır.

5018 sayılı Kanunun 71’inci maddesinin 1’inci fıkrasında kamu zararı tanımlanmış, 2’nci fıkrasında da bu zararın belirlenmesinde esas alınacak kriterler düzenlenmiştir. 5018 sayılı Kanun’da, “Mevzuatında öngörülmediği halde ödeme yapılması” da kamu zararının belirlenmesinde esas alınacak kriterlerden birisi olarak sayılmıştır.

Yukarıdaki açıklamalardan anlaşılacağı üzere, para temsili araçlar ile yemek ihtiyacının dışarıdan karşılanması ile ilgili idare işlemi, Devlet Memurları Yiyecek Yardımı Yönetmeliği ve Kamu İhale Kanunu’na aykırı olduğundan, bu işlem neticesi yapılan ödeme, mevzuatta öngörülmeyen bir ödeme mahiyetindedir. Bu nedenle yüklenici … A.Ş.’ye yapılan ödemelerin tamamı kamu zararıdır.

Ancak, yemek yardımının hangi şekilde verilmesi konusunda herhangi bir inisiyatif kullanma yetkisi olmayan ve sadece verilen talimat üzerine yapılması gereken ihaleyi gerçekleştirmekle görevli ihale komisyonu başkan ve üyelerinin kamu zararından sorumlu tutulmamaları gerekmektedir.

Bu itibarla,

İhale komisyonu başkan ve üyelerinin kamu zararından sorumluluğu bulunmadığına,

Ayrıntısı aşağıda gösterilen toplam … TL kamu zararının Harcama Yetkilisi … ve Gerçekleştirme Görevlisi … ya müştereken ve müteselsilen,

6085 sayılı Sayıştay Kanununun 53’üncü maddesi gereği işleyecek faizleri ile birlikte ödettirilmesine,

Anılan Kanun’un 55’inci maddesi uyarınca işbu ilamın tebliğ tarihinden itibaren altmış gün içerisinde Sayıştay Temyiz Kurulu nezdinde temyiz yolu açık olmak üzere, oy çokluğuyla karar verildi.”

Şöyle ki; bazı kamu idareleri, ( belediye şirketleri) taşerondan kadroya geçen işçilere ödenecek yemek yardımı tutarlarının 5 TL olarak belirlenmesi, öncesinde daha yüksek tutarlarda yemek yardımı alan işçilere ödenecek yemek yardımı tutarlarının da 5 TL’ye indirilmesi gibi konularda Çalışma Bakanlığından görüş istemiştir.

Çalışma Bakanlığı konuya açıklık getirerek; ”5,00 TL (Beş) TL, üzerinde yemek yardımı alan işçilere yüksek olan yemek yardımının ödenmesine devam edilmesinin gerektiği düşünülmektedir.” şeklinde görüş bildirmiştir.

İlgili görüş yazısı aşağıdaki şekildedir;

ÇALIŞMA VE SOSYAL GÜVENLİK BAKANLIĞI’NIN GÖRÜŞ YAZISI

696 sayılı ‘’Olağanüstü Hal Kapsamında Bazı Düzenlemeler Yapılması Hakkında Kanun Hükmünde Kararname’’ gereği, Yüksek Hakem Kurulu tarafından karara bağlanan ve süresi en son sona erecek toplu iş sözleşmesine göre belirleneceği hükme bağlanan toplu iş sözleşmesi hükümlerinde, işçilere fiilen çalışılan günler için bir öğün yemek verileceği, yemek verilmediği takdirde karar tarihinden itibaren fiilen çalışılan günler için 5,00 TL (beş) TL/Gün tutarında yemek bedeli ödeneceğinin belirtilmesi nedeniyle, 5,00 TL üzerinde yemek yardımı alan işçilere ne kadar ödeme yapılacağına ilişkin Bakanlığımız görüşünün bildirilmesi istenilen ilgili yazınız değerlendirilmiştir.

Bilindiği üzere; 375 sayılı Kanun Hükmünde Kararnamenin geçici 23’ncü maddesinin altıncı fıkrasında ‘’ Sürekli işçi kadrolarına geçirilenlerden, geçiş işlemi yapılırken mevcut işyerinin girdiği işkolunda kurulu işyerinden bildirilenlerin ücreti ile diğer mali ve sosyal hakları, bu madde kapsamındaki idarelerde geçişten önce alt işveren işçilerini kapsayan, Yüksek Hakem Kurulu tarafından karara bağlanan ve süresi en son sona erecek toplu iş sözleşmesinin bitimine kadar bu toplu iş sözleşmesinin uygulanması suretiyle oluşan ücret ile diğer mali ve sosyal haklardan fazla olamaz. Sürekli işçi kadrolarına geçirilenlerden; geçişten önce toplu iş sözleşmesi bulunmadığından kadroya geçirildiği tarihte yürürlükte olan bireysel iş sözleşmesi hükümlerinin geçerli olduğu işçiler ile geçiş işleminden önce yapılan ve geçişten sonra yararlanmaya devam ettiği toplu iş sözleşmesi bulunmakla birlikte bu madde kapsamındaki idarelerde alt işveren işçilerini kapsayan, Yüksek Hakem Kurulu tarafından karara bağlanan ve süresi en son sona erecek toplu iş sözleşmesinin bitiminden önce toplu iş sözleşmesi sona eren işçilerin ücreti ile diğer mali ve sosyal hakları, bu madde kapsamındaki idarelerde geçişten önce alt işveren işçilerini kapsayan, Yüksek Hakem Kurulu tarafından karara bağlanan ve süresi en son sona erecek toplu iş sözleşmesine göre belirlenir.’’ hükmü yer almaktadır.

6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanununun 36’ncı maddesinin birinci fıkrasında; ‘’Toplu iş sözleşmesinde aksi belirtilmedikçe iş sözleşmeleri toplu iş sözleşmesine aykırı olamaz. İş sözleşmelerinin toplu iş sözleşmesine aykırı hükümlerinin yerini toplu iş sözleşmesindeki hükümler alır. Toplu iş sözleşmesinde iş sözleşmelerine aykırı hükümlerin bulunması hâlinde ise iş sözleşmesinin işçi yararına olan hükümleri geçerlidir.’’ denilmektedir.

Yukarıda belirtilen Kanun hükümleri birlikte değerlendirildiğinde;

İşçilerin mevcut haklarıyla sürekli işçi kadrosuna geçirilmiş olmaları ve toplu iş sözleşmesinde iş sözleşmelerine aykırı hükümlerin bulunması halinde iş sözleşmesinin işçi yararına olan hükümlerinin geçerli olması nedeniyle, her ne kadar Bakanlığımızca 12/04/2018 tarihinde yayımlanan, 375 sayılı Kanun Hükmünde Kararnamenin geçici 23’ncü maddesi uyarınca idarelerce sürekli işçi kadrolarına geçirilen işçilerin ücret ile diğer mali ve sosyal haklarının belirlenmesinde esas alınan toplu iş sözleşmesinde ‘’Yemek Yardımı’’ ile ilgili olarak ‘’İşçilere fiilen çalışılan günler için bir öğün yemek verilir. Yemek verilmediği takdirde karar tarihinden itibaren fiilen çalışılan günler için 5,00 (Beş) TL/Gün tutarında yemek bedeli ödenir.’’ şeklinde düzenleme yapılmış olsa da 5,00 TL (Beş) TL, üzerinde yemek yardımı alan işçilere yüksek olan yemek yardımının ödenmesine devam edilmesinin gerektiği düşünülmektedir.

Bilgilerinizi rica ederim

Nurcan ÖNDER

Bakan a.

Genel Müdür

Görüş yazısının orijinal metnine ulaşmak için tıklayınız.sayfa1–sayfa2