Peki yemek ve yol ücretleri nasıl hesaplanmalıdır?

Yemek ve yol ücretlerinin kişinin gelip gelmediğine bakılmaksızın ay üzerinden mi hesaplanacağı; yoksa kişinin fiili çalışmasına göre mi hesaplanacağı konusunda Yargıtay önemli bir karara imza attı.

Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, 2022/18837 E, 2023/861 Karar ve 18.01.2023 tarihli Kararında;

Dava konusu yol ve yemek ücreti alacaklarının hesabında, davacının fiilen çalıştığı günlerin dikkate alınması gerektiği gözetilmeden aylık otuz gün üzerinden ( izin, rapor günleri ve hafta tatilleri dışlanmaksızın) yapılan hesaplamaya itibar edilerek hüküm kurulması da hatalı olduğundan bozmayı gerektirmiştir.

Sonuç olarak; milyonlarca işçiyi yakından ilgilendiren bir karara imza atan Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, yol ve yemek ücreti alacaklarının hesabında, işçinin fiili çalıştığı günler esas alınarak hesaplama yapılması gerektiğine hükmetti.

İşte O Karar;

T.C

YARGITAY

9. HUKUK DAİRESİ

Esas No: 2022/18837

Karar No: 2023/861

Tarihi: 18.01.2023

Yol ve Yemek Ücretinin İşçinin Fiilen Çalıştığı Günler Esas Alınarak Hesaplanacağı

DAVA: Taraflar arasındaki alacak davasından dolayı yapılan yargılama sonunda İlk Derece Mahkemesince24.10.2018 tarihli karar ile davanın kabulüne karar verilmiştir.

Bölge Adliye Mahkemesinin 01.04.2021 tarihli kararı ile İlk Derece Mahkemesi kararı ortadan kaldırılarak davanın yeniden görülmesi için dosyanın İlk Derece Mahkemesine gönderilmesine karar verilmiştir.

Bölge Adliye Mahkemesinin kaldırma kararı üzerine yargılama yapan İlk Derece Mahkemesince yukarıda tarih ve sayısı belirtilen karar ile davanın kısmen kabulüne karar verilmiştir.

Kararın davalı vekili tarafından istinaf edilmesi üzerine, Bölge Adliye Mahkemesince başvurunun esastan reddine karar verilmiştir.

Bölge Adliye Mahkemesi kararı davalı vekili tarafından temyiz edilmekle; kesinlik, süre, temyiz şartı ve diğer usul eksiklikleri yönünden yapılan ön inceleme sonucunda, temyiz dilekçesinin kabulüne karar verildikten ve Tetkik Hâkimi tarafından hazırlanan rapor dinlendikten sonra dosyadaki belgeler incelenip gereği düşünüldü:

I. DAVA

Davacı vekili dava dilekçesinde; müvekkilinin Dicle Elektrik Dağıtım Anonim Şirketinde (DEDAŞ) 12.12.2010 tarihinde işe başladığını, davalı Kurum tarafından müvekkiline 200,00 TL yol, 300,00 TL yemek yardımı yapılacağı söylenmesine rağmen bu şekilde bir ödeme yapılmadığını, DEDAŞ’ın Diyarbakır İş Mahkemelerinde açılmış olan dava dosyalarına sunduğu 31.10.2012 tarihli ve 1333-9159 sayılı yazıda; ihale ile işçilere nakdi yemek yardımı yapıldığının ve servis tahsis edilmesi için de alt işveren şirketlere ödeme yapılmış olduğunun belirtildiğini, müvekkiline yol ve yemek ücreti adı altında bir ödeme yapılmadığını ileri sürerek yemek ve yol ücretinin davalıdan tahsiline karar verilmesini talep etmiştir.

II. CEVAP

Davalı vekili cevap dilekçesinde; zamanaşımı def’i ve husumet itirazında bulunarak yol ve yemek ücreti taleplerinin yasadan veya iş sözleşmesinden kaynaklı olmadığını, davacının yüklenici firmada çalıştığını, tüm sosyal haklardan ve ödemelerden yüklenici firmanın sorumlu olduğunu savunarak davanın reddini istemiştir.

III. İLK DERECE MAHKEMESİ KARARI

İlk Derece Mahkemesince yukarıda tarih ve sayısı belirtilen kararı ile emsal dava dosyalarına da sunulan DEDAŞ Diyarbakır İl Müdürlüğünün 31.10.2012 ve 01.12.2015 tarihli yazılarında; yüklenici firma çalışanlarına yol ve yemek ücreti ödendiğine yönelik ifadenin bulunduğu, bu hususta bir işyeri uygulaması olduğunun kabul edilmesi gerektiği, Diyarbakır 2. İş Mahkemesinin 2018/431 Esas sayılı dosyasında bulunan 2009 yılı Haziran ayı tarihli idari şartnamede çalışan elemanlara yol ve yemek yardımı yapılacağına dair düzenleme bulunması, emsal dosyalara sunulan bazı ücret bordrolarından dönem dönem yol ve yemek yardımı yapıldığının anlaşılması, her ne kadar asıl işveren ile alt işveren arasında imzalanan sözleşmede işverene açıkça bu tür bir yükümlülük yüklendiği tespit edilememiş ise de aynı taleple açılan davaların kabul edilerek kesinleşmesi karşısında hukuki durumu aynı olan davacı ile ilgili farklı bir değerlendirme yapılmasının hukuk güvenliğini zedeleyeceği, davacının emsal yol ve yemek maliyetleri dikkate alınarak hazırlanan 07.03.2022 tarihli bilirkişi raporunda hesaplanan miktarda yol ve yemek yardımı alacağına hak kazandığı gerekçesiyle davanın kısmen kabulüne karar verilmiştir.

IV. İSTİNAF

A. İstinaf Yoluna Başvuranlar

İlk Derece Mahkemesinin yukarıda belirtilen kararına karşı süresi içinde davalı vekili istinaf başvurusunda bulunmuştur.

B. İstinaf Sebepleri

Davalı vekili; şartname ve sözleşmelerde yemek ve yol ücreti ödeneceğine dair yasal dayanak bulunmadığını, hükme esas alınan bilirkişi raporunda tatiller, bayramlar ve izinlerin hesaplamadan dışlanmadığını, ıslaha karşı zamanaşımı def’inin dikkate alınmadığını, davacının alacaklarından sorumluluklarının bulunmadığını belirterek ve resen tespit edilecek nedenlerle İlk Derece Mahkemesi kararının bozularak ortadan kaldırılması ve davanın reddine karar verilmesi istemi ile istinaf yoluna başvurmuştur.

C. Gerekçe ve Sonuç

Bölge Adliye Mahkemesinin yukarıda tarih ve sayısı belirtilen kararı ile davalı tarafından emsal dosyalar kapsamında gönderilen 31.10.2012 tarihli yazı ile davalı tarafından alt işverene yazılan 01.12.2015 tarihli yazı incelendiğinde; davalı asıl işverenin yol ve yemek ücreti borcunun varlığını kabul ettiği, davacının yol ve yemek ücreti hakkı olup bu hakkın hukuki dayanağının davacı açısından üçüncü kişi yararına sözleşme niteliği taşıyan davalı ile alt işverenler arasındaki hizmet alım sözleşmeleri olduğu, arıza, bakım ve onarım işinin verilmesi nedeniyle davalı ile yükleniciler arasında asıl işveren alt işveren ilişkisi bulunduğu buna göre davalının 4857 sayılı İş Kanunu‘nun (4857 sayılı Kanun) 2 nci maddesi gereğince sorumlu olduğunun tespitinde bir isabetsizlik bulunmadığı gerekçesiyle davalı vekilinin istinaf başvurusunun esastan reddine karar verilmiştir.

V. TEMYİZ

A. Temyiz Yoluna Başvuranlar

Bölge Adliye Mahkemesinin yukarıda belirtilen kararına karşı süresi içinde davalı vekili temyiz isteminde bulunmuştur.

B. Temyiz Sebepleri

Davalı vekili; istinafa başvuru dilekçesinde belirttiği sebepleri tekrar ederek Bölge Adliye Mahkemesi kararının bozularak ortadan kaldırılması ve davanın reddine karar verilmesi istemi ile temyiz yoluna başvurmuştur.

C. Gerekçe

1. Uyuşmazlık ve Hukuki Nitelendirme

Uyuşmazlık; yol ve yemek yardımı alacaklarının ispatı ile davalının bu alacak kalemlerinden sorumluluğuna ilişkindir.

2. İlgili Hukuk

1. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu‘nun (6100 sayılı Kanun) 369 uncu maddesinin birinci fıkrası ile 371 inci maddesi.

2. 4857 sayılı Kanun’un “Ücret ve ücretin ödenmesi” kenar başlıklı 32 nci maddesinin sekizinci fıkrası şöyledir:

“Ücret alacaklarında zamanaşımı süresi beş yıldır.”

3. Dairemizin 08.11.2022 tarihli ve 2022/14443 Esas, 2022/14493 Karar sayılı ilâmında zamanaşımı konusunda belirlenen ilkeler şu şekilde ifade edilmiştir.

“… Taraflar arasındaki uyuşmazlık işçilik alacaklarının zamanaşımına uğrayıp uğramadığı, ıslaha karşı ileri sürülen zamanaşımı def’inin değerlendirilmesi gerekip gerekmediği konusundadır.

Zamanaşımı, alacak hakkının belli bir süre kullanılmaması yüzünden dava edilebilme niteliğinden yoksun kalmasını ifade eder. Bu tanımdan da anlaşılacağı üzere zamanaşımı, alacak hakkını sona erdirmeyip sadece onu eksik bir borç hâline dönüştürür ve alacağın dava edilebilme özelliğini ortadan kaldırır.

Bu itibarla zamanaşımı savunması ileri sürüldüğünde, eğer savunma gerçekleşirse hakkın dava edilebilme niteliği ortadan kalkacağından, artık mahkemenin işin esasına girip onu incelemesi mümkün değildir.

Uygulamada, fazlaya ilişkin hakların saklı tutulması, dava açma tekniği bakımından, tümü ihlal ya da inkâr olunan hakkın ancak bir bölümünün dava edilmesi, diğer bölümüne ait dava ve talep hakkının bazı sebeplerle geleceğe bırakılması anlamına gelir. Yargıtay Hukuk Genel Kurulunca benimsenmiş ilkeye göre, kısmi davada fazlaya ilişkin hakların saklı tutulmuş olması, saklı tutulan kesim için zamanaşımını kesmez; zamanaşımı, alacağın yalnız kısmi dava konusu yapılan miktar için kesilir. …”

3. Değerlendirme

1. Tarafların iddia, savunma ve dayandıkları belgelere, uyuşmazlığın hukuki nitelendirilmesi ile uygulanması gereken hukuk kurallarına, dava şartlarına, yargılamaya hâkim olan ilkelere, ispat kurallarına ve temyiz olunan kararda belirtilen gerekçelere göre davalı vekilinin aşağıdaki paragrafların kapsamı dışındaki temyiz itirazları yerinde görülmemiştir.

2. Dava kısmi dava olarak açılmış olup davalı işverence süresi içerisinde ıslaha karşı zamanaşımı def’inde bulunulmuştur. Şu hâlde İlgili Hukuk kısmının (3) numaralı paragrafında açıklanan ilkelere göre ıslaha karşı ileri sürülen zamanaşımı def’i değerlendirilerek sonucuna göre karar verilmesi yerine bu def’i dikkate alınmadan hüküm kurulması hatalı olup bozmayı gerektirmiştir.

3. Diğer yandan dava konusu yol ve yemek ücreti alacaklarının hesabında, davacının fiilen çalıştığı günlerin dikkate alınması gerektiği gözetilmeden aylık otuz gün üzerinden (izin, rapor günleri ve hafta tatilleri dışlanmaksızın) yapılan hesaplamaya itibar edilerek hüküm kurulması da hatalı olduğundan bozmayı gerektirmiştir.

VI. KARAR

Açıklanan sebeplerle

1. Temyiz olunan, İlk Derece Mahkemesi kararına karşı istinaf başvurusunun esastan reddine ilişkin Bölge Adliye Mahkemesi kararının ORTADAN KALDIRILMASINA,

2. İlk Derece Mahkemesi kararının BOZULMASINA,

Peşin alınan temyiz karar harcının istek hâlinde ilgiliye iadesine,

Dosyanın kararı veren İlk Derece Mahkemesine, bozma kararının bir örneğinin kararı veren Bölge Adliye Mahkemesine gönderilmesine, 18.01.2023 tarihinde oy birliğiyle karar verildi.

Buna göre; yemek kartıyla yapılan ödemelerde işverenlere sağlanan yemek bedellerinin vergiden istisna tutulması uygulaması, nakit yemek parası ödemeleri için de geçerli olacak. Erdoğan, “Artık çalışanlara nakden ödenen yemek bedeli tutarları da vergi istisnası kapsamına girecektir.” dedi.

Buna göre hali hazırda yemek kartıyla ödenen günlük 51 TL’ye kadar olan yemek parası vergi istisnası, artık çalışanlara nakit ödenen yemek paraları için de geçerli olacak. Böylece işverenlerin vergi istisnasından faydalanabilmek için yemek paralarını, sodexso ve multinet gibi yemek kartlarına yüklemesine gerek kalmayacak.

Erdoğan’ın bir diğer müjdesi, çalışanlara yapılacak elektrik ve doğal gaz ödemelerinden vergi ve prim yükünün kaldırılması oldu. Buna göre işverenlerin, çalışanlarına yönelik 1000 liraya kadar olan elektrik, doğal gaz ve ısınma gideri destekleri, 2023 Nisan ayı sonuna kadar hem gelir vergisinden hem de SGK priminden istisna tutulacak.

Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın açıklamaları şöyle:

“İlk müjdemiz, hemen her üyemizi ilgilendiren çalışanlara ödenen yemek ücretlerinin vergi istisna rakamının ve yönteminin değiştirilmesiyle ilgilidir. Temmuz ayından itibaren çalışanlara ödenen yemek bedeli vergi istisnasını 34 liradan, 51 liraya çıkardık. Yıl sonunda yeniden değerleme oranına göre bu rakamı tekrar belirleyeceğiz. İlave bir yenilik olarak yemek ödemelerinde restoran, lokanta ve yemek kartı kullanma zorunluluğunu kaldırıyoruz. Artık çalışanlara nakden ödenen yemek bedeli tutarları da vergi istisnası kapsamına girecektir. Böylece çalışanlara daha fazla alternatif sağlıyor, işverenlerin üzerinden de işlem maliyetini kaldırmış oluyoruz. Bir diğer müjdemiz, çalışanlara yapılacak elektrik ve doğal gaz ödemelerinden vergi ve prim yükünün kaldırılmasıyla ilgilidir. İşverenlerin 2023 Nisan ayı sonuna kadar çalışanlarına yapacakları elektrik, doğal gaz ve ısınma gideri desteklerinin 1000 liraya kadar olan kısmını hem gelir vergisinden hem de sigorta prim kesintisinden muaf tutuyoruz.”

Sayıştay kararında; Devlet Memurları Yiyecek Yardımı Yönetmeliğinin memurlara yiyecek yardımının yemek verme şeklinde yapılmasını düzenlediği ve yemek yardımı karşılığında nakden bir ödemede bulunulamayacağının düzenlendiğine dikkat çekildi.

Söz konusu Yönetmelikte yer alan düzenlemeler göz önünde bulundurulduğunda, 657 sayılı Kanuna tabi personele yiyecek yardımının kupon, kart, fiş, ticket gibi para temsili araçlar sağlanarak dışarıdan temin edilmesi şeklinde yapılması mümkün olmadığı belirtildi. 

Sayıştay’ın kararında; “Yukarıdaki açıklamalardan anlaşılacağı üzere, para temsili araçlar ile yemek ihtiyacının dışarıdan karşılanması ile ilgili idare işlemi, Devlet Memurları Yiyecek Yardımı Yönetmeliği ve Kamu İhale Kanunu’na aykırı olduğundan, bu işlem neticesi yapılan ödeme, mevzuatta öngörülmeyen bir ödeme mahiyetindedir. Bu nedenle yüklenici … A.Ş.’ye yapılan ödemelerin tamamı kamu zararıdır.” denildi. 

İşte o Sayıştay kararı:

“Yiyecek Yardımı

… Belediyesi personeline yiyecek yardımının yemek verme yerine para ile temsil edilen araçlar (ticket) vasıtasıyla .. A.Ş.’den satın alma yolu ile verildiği anlaşılmıştır.

657 sayılı Devlet Memurları Kanununun 212’nci maddesinde: “Devlet memurlarının hangi hallerde yiyecek yardımından ne şekilde faydalanacakları ve bu yardımın uygulanması ile ilgili esaslar Maliye Bakanlığı ile Başbakanlık Devlet Personel Başkanlığının birlikte hazırlayacakları bir yönetmelik ile tesbit olunur.” hükmüne yer verilmiş ve bu hüküm uyarınca hazırlanan Devlet Memurları Yiyecek Yardımı Yönetmeliğinin “Amaç” başlıklı 1’inci maddesinde, bu Yönetmeliğin amacının, Devlet Memurlarının yiyecek yardımından hangi hallerde, ne şekilde faydalanacaklarını ve bu yardımın uygulanması ile ilgili esasları belirlemek olduğu; “Kapsam” başlıklı 2’nci maddesinde, bu Yönetmeliğin 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu’na tabi memurlar hakkında uygulanacağı; “Yardım Şekli” başlıklı 3’üncü maddesinde, yiyecek yardımının yemek verme şeklinde yapılacağı, bu yardım karşılığında nakden bir ödemede bulunulamayacağı; “Yardımın Şartları” başlıklı 5’inci maddesinde; Kurum bütçelerine yiyecek yardımı karşılığı olarak konulan ödeneğin, memurlara yemek vermek üzere kurulan yemek servisi, yardım sandığı, dernek veya bu mahiyetteki kuruluşa ödeneceği, yemek servisinin, yiyecek yardımından faydalanabilecek personel sayısının asgari 50 olması ve yemekhane için elverişli yer bulunması şartıyla atamaya yetkili amirin onayı ile kurulabileceği hükümlerine yer verilmiştir.

Söz konusu Yönetmelikte yer alan düzenlemeler göz önünde bulundurulduğunda, 657 sayılı Kanuna tabi personele yiyecek yardımının kupon, kart, fiş, ticket gibi para temsili araçlar sağlanarak dışarıdan temin edilmesi şeklinde yapılması mümkün değildir.

4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun “Kapsam” başlıklı 2’nci maddesinde, mal veya hizmet alımları ile yapım işleri ihalelerinin bu Kanun hükümlerine göre yürütüleceği hükme bağlanmıştır. Aynı Kanunun “Tanımlar” başlıklı 4’üncü maddesinde de, “Bu Kanunun uygulanmasında Hizmet: Bakım ve onarım, taşıma, haberleşme, sigorta, araştırma ve geliştirme, muhasebe, piyasa araştırması ve anket, danışmanlık, tanıtım, basım ve yayım, temizlik, yemek hazırlama ve dağıtım, toplantı, organizasyon, sergileme, koruma ve güvenlik, meslekî eğitim, fotoğraf, film, fikrî ve güzel sanat, bilgisayar sistemlerine yönelik hizmetler ile yazılım hizmetlerini, taşınır ve taşınmaz mal ve hakların kiralanmasını ve benzeri diğer hizmetleri, .. ifade eder.” şeklinde tanımlanmıştır. Maddede yer alan “yemek hazırlama ve dağıtım” ifadesi, Devlet Memurları Yiyecek Yardımı Yönetmeliği’nin 3’üncü maddesinde yer alan yemek verme hizmetinin yine bu amaçla kurulan yemek servisi, yardım sandığı veya bu mahiyetteki kuruluşun dışarıda veya kurumun bina ve eklentilerinde yapacağı yemek hazırlama ve dağıtım hizmetlerini kapsamakta, para temsili araçları kapsamamaktadır. Bu nedenle 4734 sayılı Kanun’da yer alan hükme aykırı olarak, personele ayni olarak verilmesi öngörülen yiyecek yardımının kupon, kart, fiş, ticket gibi para benzeri temsili araçlarla dışarıdan hizmet alım ihalesi yoluyla temin edilmesi imkanı bulunmamaktadır.

5018 sayılı Kanunun 71’inci maddesinin 1’inci fıkrasında kamu zararı tanımlanmış, 2’nci fıkrasında da bu zararın belirlenmesinde esas alınacak kriterler düzenlenmiştir. 5018 sayılı Kanun’da, “Mevzuatında öngörülmediği halde ödeme yapılması” da kamu zararının belirlenmesinde esas alınacak kriterlerden birisi olarak sayılmıştır.

Yukarıdaki açıklamalardan anlaşılacağı üzere, para temsili araçlar ile yemek ihtiyacının dışarıdan karşılanması ile ilgili idare işlemi, Devlet Memurları Yiyecek Yardımı Yönetmeliği ve Kamu İhale Kanunu’na aykırı olduğundan, bu işlem neticesi yapılan ödeme, mevzuatta öngörülmeyen bir ödeme mahiyetindedir. Bu nedenle yüklenici … A.Ş.’ye yapılan ödemelerin tamamı kamu zararıdır.

Ancak, yemek yardımının hangi şekilde verilmesi konusunda herhangi bir inisiyatif kullanma yetkisi olmayan ve sadece verilen talimat üzerine yapılması gereken ihaleyi gerçekleştirmekle görevli ihale komisyonu başkan ve üyelerinin kamu zararından sorumlu tutulmamaları gerekmektedir.

Bu itibarla,

İhale komisyonu başkan ve üyelerinin kamu zararından sorumluluğu bulunmadığına,

Ayrıntısı aşağıda gösterilen toplam … TL kamu zararının Harcama Yetkilisi … ve Gerçekleştirme Görevlisi … ya müştereken ve müteselsilen,

6085 sayılı Sayıştay Kanununun 53’üncü maddesi gereği işleyecek faizleri ile birlikte ödettirilmesine,

Anılan Kanun’un 55’inci maddesi uyarınca işbu ilamın tebliğ tarihinden itibaren altmış gün içerisinde Sayıştay Temyiz Kurulu nezdinde temyiz yolu açık olmak üzere, oy çokluğuyla karar verildi.”

Bilindiği gibi işçilere/çalışanlara, özellikle Ramazan ayı, bayramlar ve yılbaşı gibi özel günler başta olmak üzere çeşitli ayni yardımlar yapılmaktadır. Bunlar genelde gıda kolisi, bayram paketi, kıyafet (gömlek, pantolon, ayakkabı) veya benzer nitelikte yardımlar olmaktadır. 

Ayrıca özel günlerin dışında yine işçilere; toplu iş sözleşmelerinden kaynaklı olarak gömlek, pantolon, ayakkabı gibi giyim eşyası ile havlu, sabun vs. yardımlar verilmekte, yine gıda paketi ya da yoğurt, süt gibi ayni yardımlar yapılmaktadır.

Peki bu ayni yardımlar Gelir Vergisi açısından nasıl değerlendirilmelidir? Ayni yardımlar Gelir Vergisine tabi midir? Hangi ayni yardımlarda Gelir Vergisi istisnası söz konusudur?

GELİR VERGİSİ KANUNUNA GÖRE ÜCRET KAVRAMI NEDİR? HANGİ ÖDEMELER ÜCRET OLARAK KABUL EDİLİR?

Gelir Vergisi Kanunu’nun 61. Maddesinde ücret şu şekilde tanımlanmıştır:

“Ücret, işverene tabi belirli bir işyerine bağlı olarak çalışanlara hizmet karşılığı verilen para ve ayınlar ile sağlanan ve para ile temsil edilebilen menfaatlerdir.

Ücretin ödenek, tazminat, kasa tazminatı (Mali sorumluluk tazminatı), tahsisat, zam, avans, aidat, huzur hakkı, prim, ikramiye, gider karşılığı veya başka adlar altında ödenmiş olması veya bir ortaklık münasebeti niteliğinde olmamak şartı ile kazancın belli bir yüzdesi şeklinde tayin edilmiş bulunması onun mahiyetini değiştirmez.”

Açıkça görüleceği gibi Gelir Vergisi Kanununda ücret tanımı son derece geniş tutulmuş, ‘para ve ayınlar ile sağlanan ve para ile temsil edilebilen menfaatler’ ücret olarak tanımlanmış, başka adlar altında ödenmiş olmasının ücret olma özelliğini değiştirmeyeceği vurgulanmıştır.

Dolayısıyla işçilere verilen bayram kolisi, kıyafet, sabun, havlu vs yardımların Gelir Vergisi Kanunu açısından ücret olarak değerlendirilmesi gerekmektedir.

GELİR İDARESİ BAŞKANLIĞININ ÖZELGELERİNDE AYNİ YARDIMLARDA GELİR VERGİSİ KONUSU NASIL DEĞERLENDİRİLMİŞTİR?

Gelir İdaresi Başkanlığı Kocaeli Vergi Dairesi Başkanlığı’nın 93767041-KDV-2012/4-113 Sayı ve 20/06/2013 Tarihli Özelgesinde şu açıklamaya yer verilmiştir:

“İlgide kayıtlı özelge talep formunuzda, toplu iş sözleşmesi kapsamında işçilerinize dağıtılan

giyim eşyası (pantolon, gömlek, ayakkabı vs) ile Ramazan ayı ve dini bayramlarda verilen gıda gibi ihtiyaç maddeleri bedellerine ilişkin olarak ödenen katma değer vergisinin indirim konusu yapılıp yapılamayacağı ile yapılan bu ayni ödemeler üzerinden gelir vergisi tevkifatı yapılıp yapılmayacağı hususunda Başkanlığımız görüşü talep edilmektedir.”

GELİR VERGİSİ YÖNÜNDEN

Gelir Vergisi Kanununun 61 inci maddesinde; “Ücret, işverene tabi ve belirli bir işyerine bağlı olarak çalışanlara hizmet karşılığı verilen para ve ayınlar ile sağlanan ve para ile temsil edilebilen menfaatlerdir…”, 62 nci maddesinde ise “İşverenler, hizmet erbabını işe alan, emir ve talimatları dahilinde çalıştıran gerçek ve tüzel kişilerdir….” hükümleri yer almış, aynı Kanunun 63 üncü maddesinde de ücretin gerçek safi tutarının tespitinde nelerin indirim konusu yapılacağı belirtilmiştir.

Aynı Kanunun 27 nci maddesinin 2 numaralı bendine göre, resmi veya özel müesseseler tarafından hizmet erbabına demirbaş olarak verilen giyim eşyası gelir vergisinden istisna edilmiştir.

İşverenler tarafından hizmet erbabına verilen giyim eşyasının gelir vergisinden istisna edilebilmesi

için;

-Hizmet erbabına verilen giyim eşyasının işin icabı olarak verilmiş olması,

-İşte giyilen bir giyim eşyası olması,

-Demirbaş niteliğinde bulunan bir giyim eşyası olması

-Hizmet erbabının işten ayrılması halinde giyim eşyasının geri alınması gerekmektedir.

Öte yandan, Kanunun 94 üncü maddesinde tevkifat yapmak zorunda olan mükellefler sayılmış, aynı maddenin birinci fıkrasının (1)numaralı bendinde de “Hizmet erbabına ödenen ücretler ile 61 inci maddede yazılı olup ücret sayılan ödemelerden (istisnadan faydalananlar hariç), 103 ve 104 üncü maddelere göre” vergi tevkifatı yapılacağı belirtilmiştir.

Buna göre, hizmet erbabına yukarıda yer alan şartlar dahilinde verilmeyen giyim eşyalarının gelir vergisinden istisna edilmesi mümkün değildir. Bu nedenle, personele verilen demirbaş niteliğinde olmayan ayakkabı ve elbise gibi giyim eşyaları ile yapılan gıda yardımlarının ücret olarak kabul edilmesi ve hizmet erbabının brüt ücretine dahil edilerek Gelir Vergisi Kanununun ücretin vergilendirilmesine ilişkin hükümleri doğrultusunda vergiye tabi tutulması gerekmekte olup, ayrıca genel giderler kapsamında indirim konusu yapılabilecektir.”

Gelir İdaresi Başkanlığı İzmir Vergi Dairesi Başkanlığı’nın 67854564-1741-495 Sayı ve 03/11/2015 Tarihli ve “İşçilere yapılan ayni yardımların vergisel durumu” konulu Özelgesi’nde ise şu açıklama yer almaktadır:

“GELİR VERGİSİ KANUNU YÖNÜNDEN

193 sayılı Gelir Vergisi Kanununun 61’inci maddesinde; “Ücret, işverene tabi ve belirli bir işyerine bağlı olarak çalışanlara hizmet karşılığı verilen para ve ayınlar ile sağlanan ve para ile temsil edilebilen menfaatlerdir.

 Ücretin ödenek, tazminat, kasa tazminatı (Mali sorumluluk tazminatı), tahsisat, zam, avans, aidat, huzur hakkı, prim, ikramiye, gider karşılığı veya başka adlar altında ödenmiş olması veya bir ortaklık münasebeti niteliğinde olmamak şartı ile kazancın belli bir yüzdesi şeklinde tayin edilmiş bulunması onun mahiyetini değiştirmez.” hükmü yer almaktadır.

….

Yukarıdaki hüküm ve açıklamalara göre; şirketinizin personelinize yaptığı yakacak kömür

yardımı bedellerinin, 193 sayılı Gelir Vergisi Kanununun 61’inci maddesi kapsamında net ücretin bir unsuru olarak değerlendirilip, ücretin brüt tutarı hesaplanarak, brüt tutar üzerinden aynı Kanunun 94’üncü maddesinin 1’inci bendi gereği tevkifat yapılması gerekmektedir.”

SAYIŞTAY KARARLARINA GÖRE AYNİ YARDIMLAR GELİR VERGİSİNE TABİ TUTULMALI MIDIR?

Sayıştay tarafından kurumlara ve idare şirketlerine yapılan denetimlerde; ayni yardımların vergiye tabi tutulması gerektiği belirtilmekte, vergilendirilmesi gereken ayni yardımlarda bu hususun atlanması durumunda kamu zararına hükmedilmektedir.

Sayıştay 6. Dairesi’nin 09.05.2019 Tutanak Tarihli ve 667 Karar, 204 İlam Numaralı kararında şu şekildedir: 

“Gelir Vergisi Kesintisi

Dosya kapsamındaki bilgi ve belgelerin incelenmesi sonucunda;

… Belediyesi ile … Sendikası arasında imzalanan Toplu İş Sözleşmesi uyarınca işçilere yapılan ayni yardımlardan gelir vergisi kesintisinin yapılmadığı görülmüştür.

193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu’nun “Ücretin Tarifi” başlıklı 61’inci maddesinde;

“Ücret, işverene tabi belirli bir işyerine bağlı olarak çalışanlara hizmet karşılığı verilen para ve ayınlar ile sağlanan ve para ile temsil edilebilen menfaatlerdir.

Ücretin ödenek, tazminat, kasa tazminatı (Mali sorumluluk tazminatı), tahsisat, zam, avans, aidat, huzur hakkı, prim, ikramiye, gider karşılığı veya başka adlar altında ödenmiş olması veya bir ortaklık münasebeti niteliğinde olmamak şartı ile kazancın belli bir yüzdesi şeklinde tayin edilmiş bulunması onun mahiyetini değiştirmez.

Bu kanunun uygulanmasında, aşağıda yazılı ödemeler de ücret sayılır.

1. 23 üncü maddenin 11 numaralı bendine göre istisna dışında kalan emeklilik, maluliyet, dul ve yetim aylıkları;

2. Evvelce yapılmış veya gelecekte yapılacak hizmetler karşılığında verilen para ve ayınlarla sağlanan diğer menfaatler;

3. Türkiye Büyük Millet Meclisi, İl genel meclisi ve belediye meclisi üyeleri ile özel kanunlarına veya idari kararlara göre kurulan daimi veya geçici bütün komisyonların üyelerine ve yukarıda sayılanlara benzeyen diğer kimselere bu sıfatları dolayısıyla ödenen veya sağlanan para, ayın ve menfaatler;

4. Yönetim ve denetim kurulları başkanı ve üyeleriyle tasfiye memurlarına bu sıfatları dolayısıyla ödenen veya sağlanan para, ayın ve menfaatler;

5. (Değişik: 4/12/1985 – 3239/53 md.) Bilirkişilere, resmi arabuluculara, eksperlere, spor hakemlerine ve her türlü yarışma jürisi üyelerine ödenen veya sağlanan para, ayın ve menfaatler;

6. Sporculara transfer ücreti veya sair adlarla yapılan ödemeler ve sağlanan menfaatler.” denilmektedir.

Yukarıda verilen mevzuat hükümlerine göre, bir ödemenin para veya ayın olarak ödenmesi onu ücret tanımının dışına çıkarmamakta; dolayısıyla da gelir vergisinden istisna olmasını sağlamamaktadır. Bu sebeple, … Belediyesi ile … Sendikası arasında imzalanan Toplu İş Sözleşmesinin 36’ncı maddesi gereği işçilere yapılan ayni temizlik yardımından 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu uyarınca gelir vergisi kesintisinin yapılmaması sonucu kamu zararına neden olunmuştur.

Ancak, … Belediyesi’nde görevli işçilere yapılan ayni yardımlardan gelir vergisi kesintisi yapılmaması sonucu oluşan kamu zararı tutarı …. TL’nin … tarih ve …, … ve … yevmiye numaralı ödeme emri belgeleri ile ahizlerinden hesap yılından sonra tahsil edildiği anlaşıldığından, konu hakkında ilişilecek husus kalmadığına ve yapılan tahsilatın ilamda gösterilmesine, 6085 sayılı Sayıştay Kanunu’nun 55’inci maddesi uyarınca ilamın tebliğ tarihinden itibaren altmış gün içerisinde Sayıştay Temyiz Kurulu nezdinde temyiz yolu açık olmak üzere oy birliğiyle karar verildi.”

Dolayısıyla hem Gelir İdaresi’nin Özelgelerinde hem de Sayıştay Kararlarında izah edildiği üzere; Gelir Vergisi Kanunu’na göre istisnalar dışındaki ayni olarak sağlanan menfaatlerin vergiye tabi tutulması gerektiği açıktır.

Gelir Vergisinden istisna olan ayni yardım niteliğindeki yardımlar ise şu şekildedir:

·         İşyerinde işçiye yemek verilmesi

·         Yemek kartı ya da kuponu olarak verilen yemek yardımı ( 2022 yılı için 36,72 TL’yi aşan kısmı vergiye tabidir.)

·         Personele mülkiyeti işverene ait alanda konut temini, ışıklandırma ve suyun temini (100m2’yi aşan kısmı vergilendirir)

·         İşverenin işyerine toplu olarak getirip götürmek amacıyla işçilerine servis sağlanması

·         İşçilere iş icabı demirbaş olarak verilen ve ayrılırken geri alınan kıyafetler.

Sonuç olarak yukarıda sayılan ayni yardımlar dışında işçiye verilen ayni yardımların (gömlek, pantolon, ayakkabı, havlu, sabun, gıda paketi, yoğurt, süt, kömür vs.) Gelir Vergisine tabi tutulması gerekmektedir.

AYNİ YARDIMLAR NASIL VERGİLENDİRİLİR?

Ayni yardımların vergiye tabi tutulmasında nasıl bir yol izleneceği de önemlidir.

Çalışanlara işletme/kurum dışından temin edilerek verilen ayni yardımların vergilendirilmesinde şu yol izlenmelidir:

Söz konusu ayni yardımın satın alınması sırasında alınan faturanın KDV dahil tutarı, personele verilen ücretin net tutarı olarak dikkate alınmalı, bu tutardan hareketle brüt ücret tutarı bulunmalı ve bu brüt ücret üzerinden Gelir Vergisi kesilmelidir.

Çalışanlara kurum/işletme içinde üretilen malların ayni yardım olarak verilmesi durumunda ise, bu malların ortalama perakende satış fiyatı net ödeme olarak kabul edilmeli, bu tutardan brüte gidilerek Gelir Vergisi kesilmelidir.

Yol ve yemek yardımları, işçinin temel ücreti dışında ödenmesinde yasal bir zorunluluk bulunmamakla birlikte işçiye “sosyal yardım” niteliğinde yapılan ödemelerdir. 4857 Sayılı İş Kanunu’nda yahut ilgili mevzuatta işçilere yol ve yemek yardımı yapılmasına dair bir hüküm bulunmamaktadır. Çalışanlara ücret dışında yapılacak her türlü ödeme ve sağlanacak haklar için iş sözleşmeleri hükümleri önem taşımaktadır. Taşeron işçilere yol ve yemek yardımları, personel çalıştırılmasına dayalı olan hizmet alım ihalelerinde ve kamu işveren sendikası tarafından yürütülen ve sonuçlanan toplu iş sözleşmeleri kapsamında ödenmektedir.

4735 Sayılı Kamu İhale Sözleşmeleri Kanunun 8. Maddesine eklenen fıkra ile 4734 Sayılı Kamu İhale Kanunun 62/e maddesi kapsamında belirtildiği gibi, ihale edilen işlerde taşeron işçinin çalıştığı iş yerindeki işçileri kapsayan toplu iş sözleşmesi imzalanır. Toplu iş sözleşmesi kapsamı ile getirilen ücret yardımları ve sosyal haklardan toplu iş sözleşmesini imzalayan sendika üyeleri faydalanabilir. İlgili sendikaya üye olmayan çalışanlar toplu iş sözleşmesinden gelen haklardan faydalanamazlar.

Makalenin PDF versiyonu için tıklayınız.

YEMEK VE YOL YARDIMLARI AYNİ Mİ YOKSA NAKDİ Mİ YAPILIR?

Yol ve yemek yardımı işçilere ayni veya nakdi şekilde ödenebilir. Bilindiği üzere ayni yardım, yardımın para yerine mal, eşya, hizmet olarak verilmesidir. Bu durumda yol yardımı işverence para yerine otobüs/ulaşım kartı, servis hizmeti şeklinde; yemek yardımı ise yemekhanede veya işyerinde yemek verilmesi ya da çalışanlara yemek kartı/kuponu verilmesi şeklinde olabilir. Kadroya geçirilecek taşeron işçilerin, geçiş öncesindeki ücret ve sosyal yardımları Kamu İhale Kanunu ve Hizmet Alımları İhale Uygulama Yönetmeliği göz önünde bulundurularak tespit edilmekteydi. Yol ve yemek yardımlarının verilmesine ilişkin düzenleme Kamu İhale Genel Tebliği’nde şöyle yapılmıştır;

“…Yemek ve yol bedelinin nakdi olarak ödeneceği öngörülen ihalelerinin idari şartnamelerinde, yemek ve yol bedelinin günlük brüt tutarları ve ayda kaç gün ödeneceği yazılacak, bu brüt tutarların nakdi olarak ödeneceği ve ücret bordrosunda gösterileceği açıkça belirtilecektir” “…Çalışacak personelin yemek ve yol maliyetlerinin isteklilerce ayni olarak karşılanmasının öngörüldüğü işlerde, bu ihtiyaçların isteklilerce ayni olarak karşılanacağı idari şartnamelerin ilgili maddesinde belirtilecek ve aylık gün sayısı gösterilecek, ancak buna ilişkin bir bedel öngörülmeyecek, personelin bu ihtiyaçlarının karşılanmasına ilişkin kriterler ve asgari standartlar (yemek çeşidi, kalori vb.) ise ihale dokümanının ilgili bölümünde belirlenecektir.”

Görüldüğü üzere yemek ve yol yardımının ayni veya nakdi ödenmesi konusunda takdir işverene (idareye) bırakılmıştır.

YEMEK VE YOL YARDIMLARI TATİL GÜNLERİ VE ÇALIŞILMAYAN GÜNLERDE ÖDENİR Mİ?

Yemek ve yol yardımları ay içerisinde fiili çalışılan günlere göre hesaplanıp, çalışılmayan günler ve tatil günleri için yemek ve yol yardımı ödemesi yapılmaz.

SGK İşveren uygulama tebliğinde; ‘’Sigortalılara yemek parası adı altında yapılan ödemelerin, iş yerinde veya müştemilatında işveren tarafından yemek verilmemesi şartıyla, fiilen çalışılan gün sayısı dikkate alınarak 16 yaşından büyükler için belirlenen günlük asgari ücretin % 6 sının, yemek verilecek gün sayısı ile çarpılması sonucunda bulunacaktır’’ denilmiştir.

Yine aynı konuda Yargıtay 9. Hukuk Dairesinin 26.01.199 tarih ve 1998/18371 E. ve 1999/615 K. No.lu kararında:

ÖZET: İşçinin izinli olduğu günlerde öğle yemeği verilmesi söz konusu olamayacağından, bu hususun ücret hesabında dikkate alınması gerekir. “…Davalı işveren aynı şekilde yaz aylarında okulun tatil olduğunu bu nedenle öğle yemeği verilmediğini bildirmiş ve bilirkişi raporunda Ağustos ayı için böyle bir varsayımdan söz edilmiş olduğuna göre bu konunun da gereği şekilde tahkik edilerek davacının izinli ve tatilde olduğu günler için öğle yemeği verilmesi söz konusu olmadığından hesaplamanın buna göre yapılarak hüküm kurulması, gerçek durumun ortaya çıkması bakımından önem taşımaktadır. Yazılı şekilde karar verilmesi isabetsizdir. Temyiz olunan kararın yukarıda belirtilen nedenle bozulmasına…”

Yargıtay kararında, işçinin izinli olduğu günlerde öğle yemeği verilmesinin söz konusu olamayacağına işaret etmektedir.

Buradan da anlaşıldığı şekliyle eğer sözleşmesinde aksi belirtilmediyse, yemek ve yol yardımları işçilerin fiilen çalıştığı (işyerine geldiği) günler için ödenmelidir.

KADROYA GEÇİRİLEN TAŞERON İŞÇİLERİN YOL VE YEMEK YARDIMI HAKLARI KALDIRILABİLİR Mİ?

Taşeron işçilerin kadroya geçirilmesi sonucunda işçilerin faydalandıkları bu yemek ve yol yardımlarının devam edip etmeyeceği, devam edecekse ne şekilde devam edeceği merak konusudur. Burada bahsetmemiz gereken husus işçilere uygulanan bu sosyal yardımların niteliğidir. Kadroya geçen işçilerin bu haklarının kaldırılması mümkün görünmemektedir.

4857 sayılı İş Kanunu’nun 22. maddesinde, “işveren, iş sözleşmesiyle veya iş sözleşmesinin eki niteliğindeki personel yönetmeliği ve benzeri kaynaklar ya da iş yeri uygulamasıyla oluşan çalışma koşullarında esaslı bir değişikliği ancak durumu işçiye yazılı olarak bildirmek suretiyle yapabilir.’’ ifadeleri geçmektedir. İşçilere sağlanan yemek ve yol yardımları da İş Kanunu’na göre ‘’iş yeri uygulaması ile oluşan çalışma koşulları’’ kapsamına girmektedir. Bu sebeple işçilere tanınan bu hakların kaldırılması veya benzeri değişiklikler, esaslı değişikliklerdir. İş Kanunu’na göre

Çalışma Koşullarındaki Esaslı Unsurlar;

– Ücret ve ilave ücretler,

– İşin nerede görüleceği,

– İşin ne zaman görüleceği,

– İşyerindeki çalışma süreleri,

– Yıllık izin süreleri,

– Ara dinlenmesi,

– Evlenme, doğum, öğrenim, gıda, maluliyet ve ölüm yardımı gibi sosyal yardımlar,

– Varsa özel sağlık sigortası uygulaması,

– İşverence primleri ödenmek kaydıyla bireysel emeklilik üyeliği, çalışma koşulları kavramına dahildir.

Bu tür değişiklikler, ancak işçinin yazılı onayı ile yapılabilir. İşçinin açıkça onay vermediği esaslı değişiklikler işçiyi bağlamaz. Ücret indirimine ve işyerinde uygulama haline gelmiş bir durumun kaldırılmasına dair esaslı değişikliği işçi açıkça kabul etmemesine rağmen ödeme döneminde daha az ücret ödenmesi, (hatta bu ödemeye dair ücret bordrosunun işçi tarafından imzalanması durumunda dahi) işçinin fark ücret isteme hakkı devam eder, denmiştir.

Yargıtay 9. Hukuk Dairesi’nin 17670 numaralı kararına göre de işçilere verilen sosyal yardımın kaldırılması, iş sözleşmesinin içeriğinin işçi aleyhine değiştirilmesi anlamına gelmektedir. Yine aynı kararda bizim de belirttiğimiz ölçüde yapılan bu yardımların ayni ya da nakdi ödenmesine yönelik ise; İşçiye yapılan yemek ve servis gibi aynî yardımın kaldırılıp yerine ikamesi nakdî ödeme yapılması ya da tam tersi nakdî servis ve yemek ücretinin kaldırılıp ikame olarak işyerinde yemek verilmesi yahut otobüs bileti verilmesi, işverenin yönetim hakkı kapsamında olup, bu tür uygulamalar Medenî Kanun’un 2. maddesine aykırı olmamak koşuluyla esaslı değişiklik sayılmaz. Ancak yapılan sosyal yardımın, işverenin tek taraflı kararı ile niteliği değiştirilmeden miktarının düşürülmesi veya ödenmemesi, esaslı değişiklik sayılacağından buna yazılı onay vermeyen işçiye talep hakkı verecektir. İşçiye yapılan yemek ve servis gibi ayni yardımların kaldırılıp yerine nakdi ödeme yapılması esaslı bir değişiklik sayılmaz.

Yargıtay’ın da belirttiği üzere yol ve yemek yardımlarının veriliş şeklinin değiştirilmesinden ziyade bu haklarının engellenmesi kaldırılması, uygun görülmemektedir. Bu haklara dair geri adım atılması durumunda ise mutlaka işçilerin yazılı onayı alınmalıdır.

KADROYA GEÇİRİLEN İŞÇİLERİN YOL VE YEMEK YARDIMLARI NASIL OLACAK?

696 sayılı KHK’ya göre, sürekli işçi kadrolarına geçirilenler, kararnamede şartları taşıdıkları sürece istihdam edilirler. Çalıştırıldıkları teşkilat ve birimde geçiş işlemi yapılmadan önceki ihale sözleşmesi kapsamındaki hizmetleri yürütmek üzere istihdam edilebilirler. Sürekli işçi statüsüne geçirilen işçilere ödenen yemek ve yol yardımları da ihale sözleşmelerinde geçtiği şekliyle nakdi/ayni olarak ödenmeye devam edecektir. Yani bu durumdaki kadroya geçişi yapılan işçinin yol ve yemek yardımı hakkı her şekilde devam edecektir.

Toplu iş sözleşmesine taraf olan işçiler için ise 696 sayılı KHK’ya bakmak gerekecektir. Kadroya geçecek taşeron işçilerin geçiş işlemi yapılırken, işçinin tabii olduğu iş kolunda yararlandığı ücret mali ve sosyal haklar, bu işçilerin geçişten önceki taraf olduğu toplu iş sözleşmelerinin sunduğu ücret mali ve sosyal haklardan fazla olamaz. Eksik olması konusunda bir hüküm bulunmamakla birlikte, taşeron işçinin yararlandığı yol ve yemek yardımları bu yardımların Yargıtay tarafından da belirtildiği gibi bir iş yeri kuralı haline gelmesi sebebiyle, azaltılamaz. Ayni ya da nakdi verilmesi esaslı şartlardan olmadığı için ilerleyen süreçte değiştirilebilir. Örneğin toplu iş sözleşmesi kapsamında işçiye en az 5,00 TL nakdi yemek yardımı yapılıyor ise, bu iş kolunun yararlandığı toplu iş sözleşmesinin bitiminden önce toplu iş sözleşmesi sona eren işçilerin ücreti ile diğer mali ve sosyal hakları, bu madde kapsamındaki idarelerde geçişten önce alt taşeron işçilerini kapsayan, Yüksek Hakem Kurulu tarafından karara bağlanan ve süresi en son sona erecek toplu iş sözleşmesine göre belirlenir. Yani işçinin yol ve yemek yardımı alması toplu iş sözleşmesi yürürlük süresi devam ettiği sürece ödenir.

TAŞERON İŞÇİNİN YARARLANDIĞI BİR TOPLU İŞ SÖZLEŞMESİ YOKSA YA DA BU SÖZLEŞMENİN SÜRESİ KADROYA GEÇMEDEN ÖNCE DOLDUYSA NE OLUR?

Taşeron işçinin yararlandığı toplu iş sözleşmesinin yürürlük süresi bitti ise ya da toplu iş sözleşmesi hiç yoksa (mevcut iş kolundaki kadroya geçirildiği tarihte yürürlükte olan bireysel iş sözleşmesi hükümlerinin geçerli olduğu işçiler) geçiş işleminden önce yapılan, süresi en son sona erecek toplu iş sözleşmesinin bitiminden önce toplu iş sözleşmesi sona eren işçilerin ücreti ile diğer mali ve sosyal hakları en son sona erecek toplu iş sözleşmesine göre belirlenir. Yani bu durumdaki işçilerin mevcut iş kolunda uygulanan, süresi en son sona erecek olan toplu iş sözleşmesindeki mali yardım hükümlerine göre belirlenir. Yüksek Hakem Kurulu kararlarında genellikle yol yardımı belirtilmemiş olup eğer iş yerinde yemek yardımı yapılmıyorsa çalışılan her gün için 5,00 TL nakdi yemek yardımı yapılması öngörülmektedir.

NAKDİ YEMEK YARDIMI VEYA TİCKET, KUPON, FİŞ ŞEKLİNDE YEMEK YARDIMI ÖDENEBİLECEK MİDİR? (DEVLET MEMURLARI YİYECEK YARDIMI YÖNETMELİĞİNDE DEĞİŞİKLİK 10.02.2018)

Devlet Memurları Yiyecek Yardımı Yönetmeliğinde Değişiklik ile devlet memurlarının yemek yardımına dair değişiklikte bulunulmuştur. – 19/11/1986 tarihli ve 86/11220 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile yürürlüğe konulan Devlet Memurları Yiyecek Yardımı Yönetmeliğinin 3 üncü maddesinin birinci fıkrası aşağıdaki şekilde değiştirilmiştir.

“Yiyecek yardımı sadece yemek verme şeklinde yapılır. Bu yardım, nakden veya kupon, kart, fiş, bilet ya da bu mahiyette bir ödeme aracı verilmek suretiyle yapılamaz.”

Burada devlet memurlarına yapılan yemek yardımlarının nakdi surette değil ayni surette yapılacağı öngörülmüştür. Bu değişiklik yalnızca 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu’na tabii devlet memurlarını kapsamaktadır. Daimi (sürekli) işçi statüsüne geçen işçiler hakkında 657 sayılı Kanunun 4/D bendi uyarınca 657 sayılı Kanun hükümleri değil 4857 sayılı İş Kanunu hükümleri uygulanmaktadır. Bu sebeple sürekli işçilere yemek yardımlarının ne şekilde verileceği idarenin takdirindedir.

NAKDİ YOL YARDIMI ÖDENMEYE DEVAM EDİLECEK Mİ? KADROYA GEÇEN İŞÇİLER MEMUR SERVİSLERİNDEN YARARLANABİLECEK MİDİR?

Memurların yol yardımına dair düzenleme ‘’Kamu Kurum ve Kuruluşları Personel Servis Hizmet Yönetmeliği’’ içeriği kapsamındadır. Yönetmeliğin 5. Maddesine göre, ‘’Trafiğin sıkışık bulunduğu şehir merkezlerinde işletilen muayyen tarifeli taşıtların, çalışan personelin zamanında işbaşında bulunmalarını temin edecek nitelik ve yeterlilikte bulunmadığı hallerde, kamu kurum ve kuruluşlarının yetkili organlarının, personelini işbaşına götürüp getirmek amacıyla kiralama yoluyla veya kendi öz mal taşıtlarıyla personel servis hizmeti ihdas ve işletmesine lüzum görmesi ve bu kurumların gördükleri hizmetlerin daimi ve muntazam şekilde görülen hizmetlerden olması zorunludur.’’ İlgili yönetmeliğe göre bazı kurum ve kuruluşlar personellerine ayni surette yol yardımı yapmaktadır. Bu yardım ücretsiz servis kullanımı ile olmaktadır. Kadrolu işçi statüsüne geçen işçiler ise Devlet Memurlarına yönelik bu düzenlemenin dışında tutulur. İş Kanunu hükümlerine göre işverenin işçilerin iş yerlerine ulaşım masraflarını karşılama gibi bir zorunluluğu yoktur. Fakat kadroya geçilen taşeron işçilerin kurum bünyesinde servis hizmetinden faydalanma hakkı sağlanmasında bir engel yoktur. Kadroya geçiş öncesinde ihale sözleşmesine göre nakdi ya da ayni olarak sağlanan yol yardımı mevcut ise yukarıda çizdiğimiz kapsam dahilinde bu hakların verilmesine devam edilmesi gerekir.

SONUÇ

İşverenler tarafından işçilere ayni/nakdi yemek ve yol yardımı yapılması gerektiği yönünde 4857 İş Kanunu ve ilgili mevzuatta herhangi bir düzenleme yapılmamıştır. Bu takdir işverene bırakılmıştır. Ancak bireysel veya toplu iş sözleşmeleri ile iş yerinde yemek ve yol yardımı ödenmekte ise ve bu durum iş yerinde kural haline dönüşmüşse, İş Kanunu ve Yargıtay içtihatları gereğince bu yardımlardan iş yerinde çalışan tüm işçilere ayrım yapılmaksızın sağlanması gerekir.

Kadroya geçecek taşeron işçiler açısından da aynı durum söz konusu olup, kadroya geçiş tarihinden önce ihale sözleşmeleri ve varsa toplu iş sözleşmeleri uyarınca sağlanan yol ve yemek yardımları mevcut ise bu yardımların kadroya geçiş sonrasında da verilmesine devam edilmesi gerekir.

Makalenin PDF versiyonu için tıklayınız.

YASAL UYARI

Bu çalışma Kamutech Yazılım A.Ş. mevzuat grubu uzmanları tarafından hazırlanmıştır.
Makalenin her türlü yayın hakkı Kamutech Yazılım A.Ş.’ye aittir.
Kaynak göstermek ve link vermek kaydıyla alıntı yapılabilir.

1. GİRİŞ

Kamuda çalışan taşeron işçilerin yıllık izin hakları 4857 sayılı İş Kanunu ilgili hükümleri ile Kamu İhale Genel Tebliğ ve Hizmet İşleri Genel Şartnamesinde yapılan düzenlemeler çerçevesinde uygulanmaktadır.

Personel çalıştırılmasına dayalı hizmet alımlarında yıllık ücretli izin hakkının kullanımı konusunda sorun yaşanmazken, personel çalıştırılmasına dayalı olmayan hizmet alımlarında (şoförlü araç kiralama, kent temizliği, yemek hizmeti …) çalışan taşeron işçilerin yıllık izin haklarını kullanmalarında bazı sorunlar yaşandığı gözükmektedir.

Şöyle ki personel çalıştırılmasına dayalı olmayan bazı hizmetlerde İdarelerce yükleniciden, yıllık izin kullanan işçi yerine başka işçi getirilmesi talep edilmektedir. Bu talep neticesinde ortaya çıkan ek maliyetin ise teklif fiyata dahil giderler içinde olduğu kabul edilmekte ve yüklenici tarafından karşılanması gerektiği değerlendirilmektedir.

Bu makalemizde personel çalıştırılmasına dayalı olmayan hizmet alımları kapsamında çalışan taşeron işçilerin yıllık ücretli izin haklarından İdarenin mi? yoksa Yüklenicinin mi? sorumlu olduğunu ele alıyoruz.

Makalenin PDF halini indirmek için tıklayınız.

2. PERSONEL ÇALIŞTIRILMASINA DAYALI OLMAYAN HİZMET ALIMLARINDA TAŞERON İŞÇİNİN YILLIK İZİN HAKKI

Bir hizmet alımının “Personel Çalıştırılmasına Dayalı” olarak kabul edilebilmesi için Kamu İhale Genel Tebliği Madde 78.1 nci maddesinde belirtilen aşağıdaki 3 kriteri bir arada sağlaması gerekmektedir:
1) İhale konusu işte çalıştırılacak personel sayısının ihale dokümanında belirlendiği işler.
2) Personelin çalışma saatlerinin tamamının idare için kullanıldığı işler.
3) Yaklaşık maliyetinin en az % 70’lik kısmının asgari işçilik maliyeti ile varsa ayni yemek ve yol giderleri dahil işçilik giderinden oluştuğu işler,

Tebliğ düzenlemesine göre yukarıdaki 3 kriteri bir arada sağlamayan hizmet alımları personel çalıştırılmasına dayalı bir hizmet alımı olarak kabul edilmiyor.

Sürücülü Araç Kiralama, Yemek, Kent Temizliği, Çöp Toplama ve Nakli, Hastanelerde Radyoloji Görüntüleme… gibi hizmetler, personel çalıştırılmasına dayalı olmayan hizmetlere örnek verilebilir.

Taşeron işçilerin çalışmakta oldukları hizmet işi, personel çalıştırılmasına dayalı olsun veya olmasın taşeron işçiler 4857 sayılı İş Kanununa tabi olup, bu kanunla sağlanan tüm haklara sahiptir.

4857 sayılı İş Kanunu’nun 56’ncı maddesinde “Alt işveren işçilerinden, alt işvereni değiştiği hâlde aynı işyerinde çalışmaya devam edenlerin yıllık ücretli izin süresi, aynı işyerinde çalıştıkları süreler dikkate alınarak hesaplanır. Asıl işveren, alt işveren tarafından çalıştırılan işçilerin hak kazandıkları yıllık ücretli izin sürelerinin kullanılıp kullanılmadığını kontrol etmek ve ilgili yıl içinde kullanılmasını sağlamakla, alt işveren ise altıncı fıkraya göre tutmak zorunda olduğu izin kayıt belgesinin bir örneğini asıl işverene vermekle yükümlüdür” denmektedir.

Buna göre bir kamu kurumunda alt işverene bağlı olarak çalışan taşeron işçiler, alt işvereni değişse dahi aynı işyerinde çalıştığı süreler dikkate alınarak yani o kurumda çalıştığı toplam süre dikkate alınarak, hak ettiği yıllık ücretli izninin tamamını kullanabilecektir.

3. PERSONEL ÇALIŞTIRILMASINA DAYALI OLMAYAN HİZMET ALIMLARINDA YILLIK İZİN KULLANAN İŞÇİNİN YERİNE YÜKLENİCİDEN BAŞKA İŞÇİ İSTENECEK MİDİR?

En fazla tereddüt yaratan konulardan biri de personel çalıştırılmasına dayalı olmayan hizmet alımlarında yıllık ücretli izin hakkını kullanan işçinin yerine İdarelerce Yükleniciden başka bir işçi getirilmesinin talep edilip edilmeyeceğidir.

Kamu İhale Genel Tebliği Madde 78.25’de “İhale dokümanında günlük olarak belli sayıda personelin idarenin iş yerinde bulunması gerektiğine ilişkin düzenleme yapılan ihalelerde, 4857 sayılı Kanunun 55 inci maddesi uyarınca izne hak kazanan işçilerin izin hakları idarenin belirleyeceği takvim çerçevesinde kullandırılacak ve izin kullanan işçiler fiilen çalışan işçi sayısına dahil kabul edileceğinden, izin kullanan işçilerin yerine başka işçilerin getirilerek sayının tamamlanması talep edilmeyecektir. İdarelerin, ihale konusu işte çalıştırılması istenen personel sayısını bu hususu dikkate alarak belirlemeleri gerekmektedir. Ayrıca idareler ve yükleniciler, işçilerin yıllık ücretli izin haklarını kullanmasına ilişkin olarak 4857 sayılı Kanunun ilgili hükümlerinde öngörülen yükümlülüklere uymak zorundadır” denmektedir.

Tebliğ maddesi “İhale dokümanında günlük olarak belli sayıda personelin idarenin iş yerinde bulunması gerektiğine ilişkin düzenleme yapılan ihalelerde…” şeklinde başlamaktadır.

Bahsedilen kritere uyan hizmet alımlarında, maddenin devamında ifade edildiği şekilde yıllık ücretli izin kullanan işçiler, fiilen çalışan işçi sayısına dahil edilecekler ve İdarelerce Yükleniciden bu işçiler yerine başka işçi getirmesi talep edilmeyecektir.

Personel çalıştırılmasına dayalı olmamakla birlikte ihale dokümanında belli sayıda işçinin idarenin iş yerinde çalıştırılacağı belirtilmiş olan hizmet işlerinde yukarıdaki Tebliğ maddesinin uygulanabileceği değerlendirilmektedir.

Ancak 78.25. maddesinin bağlı olduğu ana maddenin adı “Madde 78-Personel çalıştırılmasına dayalı hizmet alımlarında teklif fiyata dahil olacak giderler” olması, bir tereddüt yaratmakta olup, İdareler bu şartları taşısa dahi personel çalıştırılmasına dayalı olmayan hizmet alımlarında yıllık izin kullanan işçileri fiilen çalışmış kabul edip etmemekte tereddüt etmektedir.

Konuyla ilgili verilmiş olan emsal Kamu İhale Kurulu Uyuşmazlık Kararında;

KİK Uyuşmazlık Kararında özetle;

Personel çalıştırılmasına dayalı olmayan hizmet alımlarında;
1) İhale konusu işte çalıştırılacak personel sayısının ihale dokümanında belirlenmesi,
2) Bu personelin çalışma saatlerinin tamamını ihale konusu işyerinde geçireceğinin düzenlenmesi koşuluyla,

Söz konusu işçilerin yıllık ücretli izin hakları açısından Kamu İhale Genel Tebliğ Madde 78.25 kapsamında değerlendirilmesinin mümkün olduğu belirtilmektedir.

Kamu İhale Genel Tebliğ Madde 78.25’e göre;

– Bu kapsamdaki işçilerin, 4857 sayılı Kanunun 55 inci maddesi uyarınca hak ettikleri yıllık ücretli izinlerini İdarece belirlenecek takvime göre kullandırılması,
– İzin kullanan işçilerin fiilen çalışan işçi sayısına dahil edilmesi,
– İzin kullanan işçilerin yerine Yükleniciden başka işçilerin getirilerek sayının tamamlanmasın talep edilemeyeceği anlaşılmaktadır.

İdarelerce “Sürücülü Araç Kiralama, Yemek, Kent Temizliği, Çöp Toplama ve Nakli, Hastanelerde Radyoloji Görüntüleme…” gibi personel çalıştırılmasına dayalı olmayan hizmet ihalelerinin ihale dokümanında, personel sayısı ve personelin çalışma saatlerinin tamamını ihale konusu işyerinde geçireceğine ilişkin düzenlemelere yer verilmiş olması, bu hususta ileride Yüklenici ile yaşanabilecek sorunları baştan çözecektir.

Makalenin PDF halini indirmek için tıklayınız.