2024 yılına ilişkin engelli indirim tutarlarını belirleyen  Gelir Vergisi Genel Tebliği (Seri No: 324), 30 Aralık  2023 tarihli Resmi Gazete’de yayınlanarak yürürlüğe girdi.

Buna göre 2024 yılı Engelli Vergi İndirim Tutarları şöyle oldu:

2023 yılına ilişkin engelli indirim tutarlarını belirleyen  Gelir Vergisi Genel Tebliği (Seri No: 323), 30 Aralık  2022 tarihli Resmi Gazete’de yayınlanarak yürürlüğe girdi.

Buna göre 2023 yılı Engelli Vergi İndirim Tutarları şöyle oldu:

Meslekte çalışma güç kaybı oranı vb. oranlar dikkate alınmamakta olup tüm vücut fonksiyon kaybı oranına bakılmaktadır.

Engelli sağlık raporunda çalışamaz ifadesi yer alıyorsa kişinin İŞKUR’a engelli kaydı yapılmamaktadır.

İŞKUR’a kayıt olarak iş arayan engellilere, iş ve meslek danışmalığı hizmetleri verilerek ya mesleki niteliklerini artırmak için kurs veya işbaşı eğitim programlarına yönlendirilmekte ya da durumlarına uygun işlere yerleştirilmeye çalışılmaktadır.

Ayrıca, engellilerin kendi işlerini kurmaları da teşvik edilmektedir.

Engelli İşçi İstihdamında Kota Uygulaması Nedir?

Türkiye’de engellilerin işçi olarak istihdamı, 4857 sayılı İş Kanununun 30. maddesinde öngörülen kota sistemi ile sağlanmaya çalışılmaktadır.

4857 sayılı İş Kanununun 30. maddesinde öngörülen kota sistemi kapsamında, 50 veya daha fazla işçi (tarım ve orman işletmelerinde 51 veya daha fazla) çalıştıran;

Özel sektör işyeri % 3 engelli,

Kamu işyerleri ise % 4 engelli işçiyi meslek, beden ve ruhi durumlarına uygun işlerde çalıştırmakla yükümlüdürler.

Engelli İşçi İstihdamına İlişkin Takip Nasıl Yapılmaktadır?

4857 sayılı İş Kanunu’nun 30. maddesi gereğince istihdamı zorunlu engelli kontenjanlarının takibi aylık olarak düzenli biçimde Çalışma ve İş Kurumu İl Müdürlüklerince yapılmaktadır.

Engelli kontenjan açığı bulunan işverenlerle iletişime geçilerek alınan engelli işgücü talepleri İŞKUR internet sayfasında yayımlanmakta ve açık kalan kontenjanların kapatılmasına gayret gösterilmektedir.

Kanun hükmü gereğince, engelli işçi çalıştırma yükümlülüğünü yerine getirmeyen işverenlere, 4857 sayılı İş Kanununun 101. maddesine istinaden çalıştırmadığı her engelli ve çalıştırmadığı her ay için idari para cezası uygulanmaktadır.

Kamu kuruluşları da bu para cezasından hiçbir şekilde muaf tutulmamaktadır.

Engelli İşçi Teşviki Nedir, Kimler Yararlanabilir?

Özel sektör işverenlerinin çalıştırdıkları her bir engelli için, asgari ücret düzeyindeki sosyal güvenlik primlerinin işveren paylarının tamamı Hazinece karşılanmaktadır.

Engelliği İşçi Çalıştırmayan İşverenlerden Kesilen İPC Nerelerde Kullanılmaktadır?

Engelli işçi çalıştırmadığı için işverenlerden tahsil edilen idari ceza paraları; engellilerin kendi işini kurmaları, engellinin iş bulmasını sağlayacak destek teknolojileri, engellinin işe yerleştirilmesi, işe ve işyerine uyumunun sağlanması ve bu gibi projelerde kullanılmaktadır.

1- T.C. Vatandaşı Olmak

2- Yaş aralığı 25 – 30

3- 657 sayılı Devlet Memurları Kanununun 48 maddesinin A bendinin 4,5 ve 7. fikralarında belirtilen koşulları sağlıyor olmak

4- En az önlisans mezunu olmak (Muhasebe, Bilgisayarlı muhasebe, muhasebe ve vergi uygulamaları, büro yönetimi ve sekreterliği )

5- Bilgisayarlı muhasebe sertifikasına sahip olmak,

6- Tam teşekküllü Devlet Hastanesinden onaylı, süresiz engelli raporuna sahip olmak

7- Başvuru tarihi esas olmak üzere Karabük Yenice ilçesinde en az 6 aydır ikamet ediyor olmak

7- Engelliliğine ait vergi indirim yazısı (Gelir İdare Başkanlığından)

Pozitif ayrımcılık sağlayan düzenlemelerden biri de engelli çalışanlara veya bakmakla yükümlü olduğu engelli yakını bulunan çalışanlara yönelik engelli vergi indirimidir.

Engelli vergi indirimi, kapsama giren kişilerden engellilik derecesine göre daha az gelir vergisi kesilmesidir.

Ücret karşılığı çalışan veya bakmakla yükümlü olduğu engelli yakını bulunan çalışan, en az %40 engellilik oranını karşılaması şartıyla daha düşük gelir vergisi ödemektedir.

Bu kapsamda olanların, yani engelliliği nedeniyle vergi indiriminden faydalanan sigortalıların aynı zamanda Erken Emeklilik hakları bulunmaktadır.

Peki engelli işçilerin emeklilik için tamamlamaları gereken prim ve yaş şartları nelerdir?

Engelli işçi, ne kadar primle kaç yaşında emekli olabilir?  

Buna göre;

Hizmet akdi ile çalışan sigortalılardan Ekim/2008 tarihinden önce ilk defa sigortalı olan ve engelliliği nedeniyle vergi indiriminden yararlandığını 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nun yürürlük tarihinden önce veya sonra tespit ettirenlerden;

6/8/2003 tarihinden önce sigortalı olanlardan;

Bu tarihte en az 12 yıl ve daha fazla sigortalılık süresi olanlar 15 yıl sigortalılık süresi 3600 prim ödeme gün sayısı,

Bu tarihte 12 yıldan daha az sigortalılık süresi bulunanlar ise kademeli geçiş sürecindeki şartları yerine getirmeleri halinde yaşlılık aylığına hak kazanabilmektedir.

6/8/2003 tarihinden sonra ilk defa sigortalı olanlardan engellilik derecesi;
Birinci derecede engelliği (% 80 – %100 arasında) olanlar; en az 15 yıl sigortalılık süresi ve en az 3600 prim ödeme gün sayısı,

İkinci derecede engelliği (% 60 – %79 arasında) olanlar; en az 18 yıl sigortalılık süresi ve en az 4000 prim ödeme gün sayısı,

Üçüncü derecede engelliği (% 40 – %59 arasında) olanlar; en az 20 yıl sigortalılık süresi ve en az 4400 prim ödeme gün sayısı tamamlama şartlarıyla emeklilik aylığına hak kazanmaktadır.

TAŞERONDAN KADROYA GEÇEN İŞÇİNİN DURUMU NASILDIR?

Engelli işçilerin engellilik nedeniyle sahip oldukları erken emeklilik hakkının, 696 sayılı KHK ile taşerondan kadroya geçen işçiler açısından zorunlu emekliliğe neden olup olmayacağı da tartışma konusu olmaktadır. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından kadroya geçiş sürecinde yayınlanan görüşte; engelli işçilerin “engelli olmayan kişiler gibi yaşlılık aylığına hak kazanma tarihlerinin esas alınarak” emekli edilmesi gerektiği belirtilmişti.

Özetle engelli işçilere sosyal koruma amaçlı sağlanan erken emeklilik tercihinin, zorunlu emekliliğe dönüşmeyeceği karara bağlandı ve kurumlar buna göre işlem yapması gerekmektedir. Diğer yandan eğer engelli işçi talep ediyorsa, bu talebine bağlı olarak engelli şartları kapsamında emekli olabilmesi mümkündür.

Son olarak da Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı Yerel Yönetimler Genel Müdürlüğü, bir kurumun talebi üzerine verdiği yazıda; 696 KHK ile kadroya geçen engelli işçilerin, engellilik durumlarına bakılmaksızın diğer işçiler gibi emeklilik tarihi gelinceye kadar çalıştırılabileceklerini bildirdi. 

Bu mevzuat düzenlemelerinden biri de 3 Aralık 2002 tarih ve B.02.0.PPG.0.12-320-20515 sayılı Başbakanlık Genelgesi’dir.

Başbakanlık Genelgesi’nin ilgili maddesi şu şekildedir:

“Ulusal düzeyde kabul edilen 10-16 Mayıs Sakatlar Haftasının ilk günü ile 3 Aralık Dünya Özürlüler Gününde, özürlülere yönelik faaliyet gösteren Konfederasyon, bağlı federasyonlar ve derneklerin kamu görevlisi olan yönetim kurulu üyeleri ile kamuda görev yapan tüm özürlüler idari izinli sayılacaktır.”

Bu Genelgeye göre kamu kurum ve kuruluşlarında görev yapan engelli çalışanların 10 Mayıs ve 3 Aralık günü idari izinli sayılması gerekmektedir. Zira ilgili maddede, “kamuda görev yapan tüm özürlüler” denilmektedir.

Geçtiğimiz yıllarda bazı Valilikler ve kamu kurumları, 3 Aralık öncesinde kurum teşkilatlarına yazı göndererek engelli çalışanların idari izinli sayılmalarını istemiştir.

Ayrıca Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı Engelli ve Yaşlı Hizmetleri Genel Müdürlüğü’nün Mevzuat bölümünde “2002/58 sayılı Özürlülerle İlgili Başbakanlık Genelgesi” yer almaktadır.

Dolayısıyla merkezi kurumlarda görev yapan engelli işçilerin 3 Aralık günü idari izinli sayılabileceğini değerlendiriyoruz.

3 Aralık 2002 tarihli Başbakanlık Genelgesi’nin yürürlükte olup olmadığı noktasında şüphe duyan kurumlar ise Hukuk Müşavirliklerinden görüş alarak bu konuda işlem tesis edebilecektir.

İlgili Başbakanlık Genelgesine ulaşmak için tıklayınız

• GİRİŞ
• YASAL MEVZUAT
• BELEDİYE ŞİRKETLERİ, ENGELLİ İŞÇİ ÇALIŞTIRMA YÜKÜMLÜLÜĞÜNDE KAMU KURUMU NİTELİĞİNDE MİDİR?
• ENGELLİ KONTENJANI NASIL HESAPLANIR?
• İŞKUR KANALIYLA ALINMAYAN ENGELLİ İŞÇİ, ENGELLİ KONTENJANINDAN SAYILIR MI?
• İŞYERİNİN İŞÇİSİ İKEN ENGELLİ DURUMA DÜŞEN İŞÇİ, ENGELLİ STATÜSÜNDE SAYILIR MI?
• ENGELLİ İŞÇİ İSTİHDAMINDA NELERE DİKKAT EDİLMELİDİR?
• DENETİM VE İDARİ PARA CEZASI
• SONUÇ

GİRİŞ

Bilindiği gibi hem Anayasada hem de kanunlarda engellilere yönelik çeşitli pozitif ayrımcılık hükümleri yer almaktadır. İstihdam politikaları oluşturulurken de bütün dünyada olduğu gibi ülkemizde de engellilere yönelik bazı pozitif ayrımcılıklar uygulanmaktadır. Bunlardan biri de engellilere yönelik istihdam kontenjanıdır. Zira piyasa koşulları kendi haline bırakıldığında, engellilerin istihdam piyasasında kendilerine yer bulabilmeleri epeyce zor olacaktır. Bu nedenle devlet, istihdam piyasasına müdahalede bulunarak hem kamu kurumlarının hem de özel sektör işyerlerinin belirli oranda engelli çalıştırmasını zorunlu kılmaktadır.

Bu Makalenin PDF formatına ulaşmak için tıklayınız

YASAL MEVZUAT

Engelli işçi çalıştırma zorunluluğu, 4857 sayılı İş Kanunu’nun 30. Maddesinde düzenlenmiştir.

Bu yasal düzenlemeye göre; 50 veya daha fazla işçi çalıştıran özel sektör işyerlerinde yüzde 3, kamu işyerlerinde ise yüzde 4 engelli işçi çalıştırılması yasal zorunluluktur.

Aynı il sınırları içinde birden fazla işyeri bulunan işverenin bu kapsamda çalıştırmakla yükümlü olduğu işçi sayısı, toplam işçi sayısına göre hesaplanır.

Engelli işçi çalıştırılmasına ilişkin detaylar Yurt İçinde İşe Yerleştirme Hizmetleri Hakkında Yönetmelik ile düzenlenmiştir.

Bu Yönetmeliğe göre; işe alınan engellinin en az yüzde 40 engelli olduğuna ilişkin sağlık kurulu raporunun bulunması gerekmektedir. Bu oranın altında engeli bulunanların istihdamı, zorunlu engelli istihdamını karşılamayacaktır.

Ayrıca işverenlerin, çalıştırmakla yükümlü oldukları engelli işçileri Türkiye İş Kurumu aracılığı ile sağlamaları gerekmektedir.

BELEDİYE ŞİRKETLERİ, ENGELLİ İŞÇİ ÇALIŞTIRMA YÜKÜMLÜLÜĞÜNDE KAMU KURUMU NİTELİĞİNDE MİDİR?

Uygulamada karşımıza çıkan en önemli hususlardan biri, belediye şirketlerinin engelli işçi çalıştırma konusundaki yükümlülükleridir.

Daha açık bir ifade ile belediye şirketleri kamu kurumları gibi yüzde 4 mü, özel sektör işyerleri gibi yüzde 3 mü engelli işçi çalıştırma zorunluluğuna sahiptir?

Bu husus, Yurt İçinde İşe Yerleştirme Hizmetleri Hakkında Yönetmelik ile şu şekilde düzenlenmiştir.

“… Bu maddenin uygulanması bakımından aşağıda sayılan kuruluşlar özel sektör işvereni olarak değerlendirilir.

 a) Mahalli idarelerin ve bağlı kuruluşlarının 13/1/2011 tarihli ve 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu hükümlerine göre kurdukları şirketler ile kooperatifler,

 b) 15/11/2000 tarihli ve 4603 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Ziraat Bankası, Türkiye Halk Bankası Anonim Şirketi ve Türkiye Emlak Bankası Anonim Şirketi Hakkında Kanun kapsamındaki bankalar, borsalar ve bunların müessese, teşebbüs, işletme ve iştirakleri ile sermayesinin tamamı Hazineye ait olup 4/2/1924 tarihli ve 406 sayılı Telgraf ve Telefon Kanunu ile kurulmuş kuruluşlar,

 c) Kamu kurum ve kuruluşlarının vizeye tabi olmadan işçi çalıştırılan eğitim ve dinlenme tesisi, misafirhane, kreş, anaokulu, spor tesisi, yemekhane ve benzeri sosyal tesisleri”

Dolayısıyla mahalli idarelerin (belediye, il özel idaresi ve köy) ve bağlı kuruluşlarının Türk Ticaret Kanunu hükümlerine göre kurdukları şirketler, engelli çalıştırma zorunluluğu bağlamında özel şirket olarak değerlendirecektir. Belediye şirketlerinin bu kapsamda olduğu ve yüzde 3 engelli işçi çalıştırmakla yükümlü olduğu açıktır.

ENGELLİ KONTENJANI NASIL HESAPLANIR?

50 ve üzeri işçi çalıştıran işyerlerinde, çalıştırılması gereken engelli işçi sayısının tespitine ilişkin Yönetmelikte şu şekilde ayrıntılı hükümler yer almaktadır:

“-  Zorunlu çalıştırılacak engelli, … işçi sayısının tespitinde belirli veya belirsiz süreli iş sözleşmesine göre çalıştırılan tüm işçiler esas alınır. Kısmi süreli iş sözleşmesine göre çalışanlar çalışma süreleri dikkate alınarak tam süreli çalışmaya dönüştürülür ve işyerindeki tam süreli çalışan işçi sayısına ilave edilir. İşyerinde kısmi süreli olarak çalıştırılan engelli …işçi bulunması halinde bunlar da çalışma süreleri dikkate alınarak tam süreli çalışmaya dönüştürülür ve toplam işçi sayısından düşülür. Oranın hesaplanmasında yarıma kadar kesirler dikkate alınmaz. Yarım ve daha fazla olan kesirler tama dönüştürülür.

– İşyerlerindeki işçi sayısının tespitinde yer altı ve su altı işlerinde çalışanlar hesaba katılmaz.

– 10/6/2004 tarihli ve 5188 sayılı Özel Güvenlik Hizmetlerine Dair Kanuna göre kurulan özel güvenlik şirketleri ile kurumların kendi ihtiyacı için kurduğu güvenlik birimlerinde güvenlik elemanı olarak çalışan işçiler engelli işçi sayısının tespitinde dikkate alınmaz.

– Aynı il sınırları içinde birden fazla işyeri bulunan işverenin bu kapsamda çalıştırmakla yükümlü olduğu işçi sayısı, toplam işçi sayısına göre hesaplanır.

– Çalıştırılan engelli, eski hükümlü ve terörle mücadelede malul sayılmayacak şekilde yaralanan işçiler, toplam işçi sayısının hesabında dikkate alınmaz.”

Engelli işçi sayısının tespitine ilişin bu hükümleri özetleyecek olursak;

• Belirli ve belirsiz süreli çalışan personelin tamamı hesaplamada dikkate alınır.
• Kısmi süreli (part-time) çalışan personel, tam süreliye dönüştürülerek hesaba dahil edilir.
• Yer altı ve su altında çalışan işçiler, toplam işçi sayısının hesabında dikkate alınmaz.
• İşyerindeki özel güvenlik görevlileri toplam işçi sayısının hesabında dikkate alınmaz.
• Toplam işçi sayısı belirlenirken, çalıştırılmakta olan engelliler toplam sayıdan düşülür.
• Aynı il sınırları içerisinde aynı işverene bağlı birden fazla işyeri olması halinde, engelli kontenjanı, toplam işçi sayısına göre hesaplanır.

İŞKUR KANALIYLA ALINMAYAN ENGELLİ İŞÇİ, ENGELLİ KONTENJANINDAN SAYILIR MI?

Yönetmelik hükümlerine göre, kamu kurumları ve özel sektör işverenleri, çalıştırmakla yükümlü oldukları engelli  işçileri Türkiye İş Kurumu (İŞKUR) aracılığıyla sağlamakla görevlidirler.

Peki İŞKUR aracılığı olmadan istihdam edilen engelle işçi, engelli kontenjanında dikkate alınır mı?

İŞKUR aracılığı olmadan engelli istihdam eden özel sektör işvereni, engellinin işe başlama tarihinden itibaren bu durumu en geç 15 iş günü içinde İŞKUR’a bildirmek ve tescil ettirmek zorundadır. İŞKUR’a tescili yapılmayan işçi, engelli statüsünde değerlendirilmez.

Yönetmelikte, “özel sektör işvereni” vurgusu yapılmakta, dolayısıyla özel sektör için İŞKUR aracılığı olmadan istihdam edilen engelli işçinin, gerekli tescil işlemleri yapılması durumunda engelli statüsünde sayılacağı belirtilmektedir. Ancak bu durum özel sektör ile sınırlı tutulduğu için kamu kurumlarının engelli işçi teminini İŞKUR kanalıyla yapmaları gerektiğini değerlendiriyoruz.

İŞYERİNİN İŞÇİSİ İKEN ENGELLİ DURUMA DÜŞEN İŞÇİ, ENGELLİ STATÜSÜNDE SAYILIR MI?

Bu husus, Yönetmelikte şu şekilde düzenlenmiştir:

“İşyerinin işçisi iken engelli duruma düşenlere öncelik tanınır.”

Dolayısıyla işyerinin işçisi iken engelli hâle gelenlere, engelli istihdamı kapsamında öncelik tanınır ve bu işçiler engelli kontenjanının doldurulmasında dikkate alınır.

Bu kapsamda engelli kontenjanına geçirilen işçiler için İŞKUR’dan tescil talebinde bulunulur. İŞKUR, gerekli belgelere istinaden engelli işçi olarak tescillerini yapar.

ENGELLİ İŞÇİ İSTİHDAMINDA NELERE DİKKAT EDİLMELİDİR?

Kamu ve özel sektör işverenleri, çalıştırmakla yükümlü bulundukları engelli işçileri, yükümlülüğün doğmasından itibaren 5 iş günü içinde niteliklerini de belirterek İŞKUR’dan talep etmelidirler.

Engelli statüsündeki işçi taleplerinde, işin niteliği gerektirmediği sürece, engellilik oranına üst sınır getirilemez ve engel grupları arasında ayrım yapılamaz.

Özel sektör işvereni, engelli açığını yükümlülüğün doğduğu andan itibaren otuz gün içinde karşılamak zorundadır.

Kamu işyerlerinin engelli işçi talepleri, kamuda işçi istihdamına ilişkin mevzuat hükümleri çerçevesinde karşılanır.

Yer altı işyerlerinde, su altı işyerlerinde ve engellinin sağlık kurul raporunda çalışamayacağı belirtilen işyerlerinde engelli çalıştırılması yasaktır.

İşe alınmada, iş seçiminde ve diğer süreçlerde engelli işçiler aleyhine ayrımcı uygulamalarda bulunulamaz.

İşverenler, işyerlerini engellilerin çalışmalarını kolaylaştıracak ve işin engelli çalışana uygunluğunu sağlayacak şekilde hazırlamak, sağlıkları için gerekli tedbirleri almak, mesleklerinde veya mesleklerine yakın işlerde çalıştırmak, işleriyle ilgili bilgi ve yeteneklerini geliştirmek, çalışmaları için gerekli araç ve gereçleri sağlamak zorundadırlar.

Uygun koşulların varlığı halinde, çalışma sürelerinin başlangıç ve bitiş saatleri İş Kanunlarında belirtilen sürelerden az olmamak koşuluyla engellinin durumuna göre belirlenebilir.

DENETİM VE İDARİ PARA CEZASI

Engelli işçi çalıştırılmasına ilişkin yükümlülüklerle ilgili yapılacak denetim, 4857 sayılı İş Kanununun öngördüğü çalışma hayatının denetimi ve teftişi esaslarına göre yapılır.

Engelli işçi çalıştırılmasına ilişkin yükümlülüklerini yerine getirmediği tespit edilen işveren/kurum/idare hakkında, 4857 sayılı İş Kanununun 101. maddesinde belirtilen idari para cezası, aynı Kanunun 108. maddesi gereğince, işyerinin bulunduğu yerdeki İŞKUR İl Müdürü tarafından doğrudan verilir.

Buna göre; engelli çalıştırma yükümlülüğü olduğu halde, bu yükümlülüğü yerine getirmeyen işverenler için; 2021 yılında 4.345 TL idari para cezası uygulanabilmektedir. Uygulanan ceza hem her bir engelli için hem de ihlalin devam ettiği her ay için uygulanabilecektir.

SONUÇ

50 veya daha fazla çalışanı olan kamu kurumlarının, belediye şirketlerinin ve özel şirketlerin engelli işçi çalıştırma zorunluluğu bulunmaktadır. Bu yükümlülük, kamu kurumları için yüzde 4, özel şirketler için yüzde 3’tür.

Belediyelerin Türk Ticaret Kanunu hükümlerine göre kurdukları Belediye Şirketleri, engelli çalıştırma zorunluluğu bağlamında özel şirket olarak değerlendirilmekte ve buna göre yüzde 3 engelli işçi çalıştırmakla yükümlülükleri bulunmaktadır.

Diğer yandan işyerinin işçisi iken engelli hâle gelenlere, engelli istihdamı kapsamında öncelik tanınır ve bu işçiler engelli kontenjanının doldurulmasında dikkate alınır.

Kamu ve özel sektör işverenleri, çalıştırmakla yükümlü bulundukları engelli işçileri, yükümlülüğün doğmasından itibaren 5 iş günü içinde niteliklerini de belirterek İŞKUR’dan talep etmelidirler.

İşverenlerin, çalıştırmakla yükümlü oldukları engelli işçileri Türkiye İş Kurumu aracılığı ile sağlamaları gerekmektedir.

YASAL UYARI Bu çalışma Kamutech Yazılım A.Ş. mevzuat grubu uzmanları tarafından hazırlanmıştır. Makalenin her türlü yayın hakkı Kamutech Yazılım A.Ş.’ye aittir. Kaynak göstermek ve link vermek kaydıyla alıntı yapılabilir.

İş kanununda engelli işçilerin fazla çalışma yapamayacağına dair net bir hüküm yoktur. Yani kanun herhangi bir yasaklama getirmemiştir. Bu sebeple öncelikle, iş sözleşmesinde ya da toplu iş sözleşmesinde fazla çalışmanın yasaklanıp yasaklanmadığına bakmak gerekir.

İş sözleşmesinde yahut toplu iş sözleşmesinde engelli işçilere fazla mesai yaptırılmayacağına ilişkin bir hüküm var ise engelli işçiye fazla mesai yaptırılamaz.

Ayrıca İş Kanununa İlişkin Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliği’nde ”Fazla Çalışma Yaptırılmayacak İşler” başlığı altında bu konuya yönelik bir hüküm bulunmaktadır. Bu mevzuat hükmü şu şekildedir:

Fazla Çalışma Yaptırılmayacak İşçiler

Madde 8 —Aşağıda sayılan işçilere fazla çalışma yaptırılamaz.

a) 18 yaşını doldurmamış işçiler,

b) İş sözleşmesi veya toplu iş sözleşmesi ile önceden veya sonradan fazla çalışmayı kabul etmiş olsalar bile sağlıklarının elvermediği işyeri hekiminin veya Sosyal Sigortalar Kurumu Başkanlığı hekiminin, bunların bulunmadığı yerlerde herhangi bir hekimin raporu ile belgelenen işçiler,

c) İş Kanununun 88 inci maddesinde öngörülen Yönetmelikte belirtilen gebe, yeni doğum yapmış ve çocuk emziren işçiler,

d) Kısmi süreli iş sözleşmesi ile çalıştırılan işçiler.

Dolayısıyla işçi iş sözleşmesi ya da toplu iş sözleşmesi ile önceden veya sonradan fazla çalışmayı kabul etmiş olsa dahi;

• işe sağlığının elvermediği iş yeri hekiminin veya Sosyal Sigortalar Kurumu Başkanlığı hekiminin, bunların bulunmadığı yerlerde herhangi bir hekimin raporu ile belgelendi ise bu işçilere fazla çalışma yaptırılamaz.

Sonuç itibarıyla engelli işçilerin fazla mesai yapmasına yönelik genel yasaklayıcı bir hüküm yoktur. Ancak engelli işçinin de diğer işçi gibi öncelikle iş sözleşmesi ya da toplu iş sözleşmesi ise fazla mesaiyi kabul etmiş olması gerekir. Diğer yanan işçi, iş sözleşmesi ya da toplu iş sözleşmesi ile önceden fazla çalışmayı kabul etmiş olsa dahi, işçinin rapor ile belirlenen bir sağlık sorunu var ise ve bu sağlık sorunu fazla mesai yapmasına engelse ise bu işçilere fazla mesai yaptırılamaz.

Kamu İhale Mevzuat Uzmanı

GİRİŞ

Makalenin PDF halini indirmek için tıklayınız.

Hem Anayasa’da hem de kanunlarda engellilere pozitif ayrımcılık uygulanarak hayat standartlarının yükseltilmesine yönelik hükümler yer almaktadır. Anayasa’nın 61. Maddesi’nde “Devlet, sakatların korunmalarını ve toplum hayatına intibaklarını sağlayıcı tedbirleri alır.” hükmü bulunmaktadır. Engellilere yönelik koruma tedbirlerinin genel çerçevesi Anayasa’nın bu hükmü ile çizilmiş, ayrıntılar ise kanun, yönetmelik ve diğer alt mevzuatla düzenlenmiştir. Pozitif ayrımcılık sağlayan düzenlemelerden biri de engelli çalışanlara veya bakmakla yükümlü olduğu engelli yakını bulunan çalışanlara yönelik engelli vergi indirimidir.

Engelli vergi indirimi, kapsama giren kişilerden engellilik derecesine göre daha az gelir vergisi kesilmesidir. Bilindiği gibi ücret karşılığı çalışanların brüt maaşları üzerinden her ay gelir vergisi kesilmektedir. Ücret karşılığı çalışan veya bakmakla yükümlü olduğu engelli yakını bulunan çalışan, en az %40 engellilik oranını karşılaması şartıyla daha düşük gelir vergisi ödeyecektir. Böylece bu kapsama giren kişilerin maaşlarında belli oranda artış sağlanmaktadır.

Ancak kapsama girebilecek durumda olan çalışanların önemli bir bölümü ya bu haklarından habersizdir yada ilgili prosedür nedeniyle müracaat etmekten kaçınmaktadırlar. Bu makalemizde engelli vergi indiriminin kapsamı, kimlerin yararlanabileceği, engelli vergi indiriminin maaşlara etkisi ve bu haktan yararlanmak isteyen engellilerin izlemesi gereken yola ilişkin sorulara cevap arayacağız.

ENGELLİLERE YÖNELİK POZİTİF AYRIMCILIK HÜKÜMLERİ

Engelli çalışanların vergi indirimine esas teşkil eden düzenleme Gelir Vergisi Kanunu’nun 31. Maddesi’nde yer almaktadır. Madde şu şekildedir;

Engellilik indirimi: Çalışma gücünün asgarî % 80’ini kaybetmiş bulunan hizmet erbabı birinci derece engelli, asgarî % 60’ını kaybetmiş bulunan hizmet erbabı ikinci derece engelli, asgarî % 40’ını kaybetmiş bulunan hizmet erbabı ise üçüncü derece engelli sayılır ve aşağıda engelli dereceleri itibariyle belirlenen aylık tutarlar, hizmet erbabının ücretinden indirilir. Engellilik indirimi; –

Birinci derece engelliler için 1000 TL,

İkinci derece engelliler için 530 TL,

Üçüncü derece engelliler için 240 TL’dir.

2004 yılında ise 5228 Sayılı Kanunla, Gelir Vergisi Kanunu’nun 89. Maddesi’nde düzenleme yapılarak 31. Maddenin kapsamı genişletilmiştir. Bu düzenleme 89. Madde’nin 3. Fıkrasında şöyle yer almaktadır;

Madde 89- (Değişik:16/7/2004-5228/28 md.) 3. Serbest meslek faaliyetinde bulunan veya basit usulde vergilendirilen engellilerin beyan edilen gelirlerine, 31 inci maddede yer alan esaslara göre hesaplanan yıllık indirim (Bu indirimden bakmakla yükümlü olduğu engelli kişi bulunan serbest meslek erbabı ile hizmet erbabı (tevkifat matrahı dahil) da yararlanır.)

Böylece engelli çalışan için geçerli olan vergi indirimi hakkının kapsamı genişletilmiştir. Buna göre;

• Engelli ücretli çalışan
• Bakmakla yükümlü olduğu engelli kişi bulunan ücretli çalışan
• Engelli serbest meslek sahibi,
• Bakmakla yükümlü olduğu engelli kişi bulunan serbest meslek sahibi,
• Basit usulde vergilendirilen engelliler bu haktan yararlanabilir.

Makalemizi, ücretli çalışanları ile sınırlandırarak engelli çalışan veya bakmakla yükümlü olduğu engelli yakını bulunan çalışanların hak ve sorumluluklarını konu edineceğiz. Bu noktada Gelir Vergisi Kanunu’nun 89. Maddesi’nde bahsedilen “bakmakla yükümlü olduğu engelli kişi” kavramının kimleri kapsadığını mevzuat açısından irdelemek gerekmektedir. Zira ilgili kanunda bu konuda bir düzenleme bulunmamakta, kimlerin bu kapsama gireceği belirtilmemektedir.

ENGELLİ EŞ VE ÇOCUKLAR İÇİN DE VERGİ İNDİRİMİ VAR

Bakmakla yükümlü olunan kişi kavramına ilişkin olarak, 5510 Sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nda düzenleme yapılmıştır. Bu Kanunun 3. Maddesi’nin 10. Fıkrası’ndaki ilgili hüküm şöyledir;

Bakmakla yükümlü olduğu kişi: 5 inci maddenin birinci fıkrasının (b) bendi ile 60 ıncı maddenin birinci fıkrasının (c) bendinin (1), (2) ve (7) numaralı alt bentleri ile yedinci, sekizinci ve onikinci fıkralarının dışında kalan genel sağlık sigortalısının, sigortalı sayılmayan veya isteğe bağlı sigortalı olmayan, kendi sigortalılığı nedeniyle gelir veya aylık bağlanmamış olan;

a) Eşini,

b) 18 yaşını, lise ve dengi öğrenim veya 5/6/1986 tarihli ve 3308 sayılı Meslekî Eğitim Kanununda belirtilen aday çıraklık ve çıraklık eğitimi ile işletmelerde meslekî eğitim görmesi halinde 20 yaşını, yüksek öğrenim görmesi halinde 25 yaşını doldurmamış ve evli olmayan çocukları ile yaşına bakılmaksızın bu Kanuna göre malûl olduğu tespit edilen evli olmayan çocuklarını,

c) Geçiminin genel sağlık sigortalısı tarafından sağlandığı Kurumca belirlenen kriterlere göre tespit edilen ana ve babasını ifade eder.

Bu mevzuat hükümlerinden açıkça anlaşılacağı üzere engelli çalışan ile eşi, çocuğu ya da geçimini sağladığı anne babası engelli olan çalışan, vergi indiriminden yararlanabilmektedir.

ENGELLİ VERGİ İNDİRİMİN MAAŞLARA ETKİSİ NE KADARDIR?

Engellilik indirim tutarlarına ilişkin rakamlar, her yıl Maliye Bakanlığı Gelir İdaresi Başkanlığı tarafından yayınlanan Gelir Vergisi Genel Tebliği ile belirlenmektedir. 2018 yılına ilişkin rakamları belirleyen Gelir Vergisi Genel Tebliği, 29.12.2017 tarihli Resmi Gazete’de yayınlanmış, bu rakamlar ilgili mevzuat gereği Gelir Vergisi Kanunu’nun ilgili maddesine de işlenmiştir.

Peki bu tutarlara göre engelli çalışan yada bakmakla yükümlü olduğu engelli yakını bulunan çalışanların vergi avantajı ne olacaktır? Bunun maaşlara yansıması ne kadardır?

Engellilik indirimlerine göre 2018 yılında asgari ücret tutarı üzerinden ücret alanların gelir vergisi avantajları şöyledir:

AGİ İLE ENGELLİ VERGİ İNDİRİMİNİN BİRLİKTE FAYDALANMAK MÜMKÜN MÜ?

AGİ ile engelli indiriminin tamamını, aynı anda alabilmek mümkün değildir. Bu konuda Maliye Bakanlığı Gelir İdaresi Başkanlığı’nın açıklaması şu şekildedir;

“Engellilik indiriminden yararlanan bir ücretlinin gelir vergisi matrahı hesaplanırken engellilik indirimi mahsup edilecek ve engellilik indiriminin mahsubundan sonra kalan gelir vergisi matrahı üzerinden hesaplanan gelir vergisi tutarından da yıllık asgari geçim indirimi tutarının 1/12’si mahsup edilecektir. Mahsup edilecek tutar, kalan gelir vergisi tutarını aşamayacak ve mahsup edilemeyen asgari geçim indirimi tutarı diğer dönemlerde mahsup edilemeyecektir.

Engellilik indiriminden yararlanan bir ücretlinin, indirim nedeniyle gelir vergisi matrahının kalmaması durumunda gelir vergisi tevkifatı yapılamayacağı için asgari geçim indirimi uygulamasından yararlanması mümkün değildir. Asgari geçim indirimi uygulamasında esas olan, ücretlinin vergi matrahının doğması ve bu matrah üzerinden de gerçek usulde gelir vergisi tevkifatının yapılmış olmasıdır. Ancak, engellilik derecesine göre engellilik indirimi uygulaması sonrasında ücretlinin gelir vergisi matrahının kalması veya hizmet erbabına aylık maaş ödemesi dışında vergiye tabi diğer ödemelerin yapılması durumunda, yapılan gelir vergisi tevkifatını aşmamak üzere, ücretlinin asgari geçim indiriminden yararlanması mümkün bulunmaktadır. Ancak, ödenecek asgari geçim indirimi tutarı aylık asgari ücret üzerinden hesap edilen vergiden fazla olamayacaktır.”

Konuya ilişkin olarak Gelir İdaresi Başkanlığı’nın hazırladığı Engelliler İçin Vergi İndirim Rehberi’nde yer alan örneklere bakacak olursak;

2018 yılı Ocak ayında eşi ücretli olarak çalışan ve çocuğu olmayan 1. derece engellilik indiriminden faydalanan bir asgari ücretlinin asgari geçim indirim tutarı aşağıdaki tabloda belirtildiği şekilde hesaplanacaktır.

2018 Yılının Başında Geçerli Olan Asgari Ücretin Yıllık Brüt Tutarı (2.029,50X12=) 24.354,00 TL

Asgari Geçim İndirimine Esas Tutar (24.354,00X%50=) 12.177,00 TL

Asgari Geçim İndirimin Yıllık Tutarı (12.177,00X%15=) 1.826,55 TL

Asgari Geçim İndiriminin Aylık Tutarı (1.826,55 /12=) 152,21 TL

Asgari geçim indiriminin aylık tutarı olan 152,21 TL, aylık olarak hesaplanan gelir vergisi tutarından aşağıdaki şekilde mahsup edilecektir.

2018 Ocak Brüt Asgari Ücret: 2.029,50 TL

2018 Yılı Ocak Ayı Tevkifat Matrahı: 1.725,07 TL

1. Derece Engellilik İndirimi Tutarı: 1.000,00 TL

Engellilik İndirimi Düşüldükten Sonra Kalan Tevkifat Matrahı: 725,07 TL

2018 Yılı Ocak Ayı Ücretinden Hesaplanan Gelir Vergisi: 108,76 TL

2018 Yılı Ocak Ayı Mahsup Edilebilecek Azami A.G.İ Tutarı: 152,21 TL

2018 Yılı Ocak Ayında Yararlanılabilecek A.G.İ Tutarı: 108,76 TL

2018 Yılı Ocak Ayı Ödenecek Gelir Vergisi YOK

Asgari geçim indirimi uygulamasında, mahsup edilecek tutar, hesaplanan gelir vergisi tutarını aşamayacağından yalnızca 108,76 TL’lik kısmı ücretliye ödenecek ve (152,21 – 108,76=) 43,45 TL asgari geçim indirimi farkından yararlanamayacaktır. Bu tutar sonraki dönemlere de devredilmeyecektir.

Bir başka örnekle açıklayacak olursak, 2018 Ocak ayında eşi ücretli olarak çalışan ve 2 ve 8 yaşlarında iki çocuğu olan 2. derece engellilik indiriminden yararlanan bir asgari ücretlinin asgari geçim indirimi tutarı aylık 197,88 TL’dir.

Asgari geçim indiriminin aylık tutarı olan 197,88 TL, aylık olarak hesaplanan gelir vergisi tutarından şu şekilde mahsup edilecektir.

2018 Ocak Brüt Asgari Ücret 2.029,50 TL

2018 Yılı Ocak Ayı Tevkifat Matrahı 1.725,07 TL

2. Derece Engellilik İndirimi Tutarı 530,00 TL

2. Derece Engellilik İndirimi Düşüldükten Sonra Kalan Tevkifat Matrahı: 1.195,07 TL

2018 Yılı Ocak Ayı Ücretinden Hesaplanan Gelir Vergisi: 179,26 TL

2018 Yılı Ocak Ayı Mahsup Edilebilecek Azami A.G.İ Tutarı: 197,88 TL

2018 Yılı Ocak Ayında Yararlanılabilecek A.G.İ Tutarı: 179,26 TL

2018 Yılı Ocak Ayı Ödenecek Gelir Vergisi: YOK

Asgari geçim indirimi uygulamasında, mahsup edilecek tutar, hesaplanan gelir vergisi tutarını aşamayacağından yalnızca 179,26 TL’lik kısmı ücretliye ödenecek ve (197,88 – 179,26=) 18,62 TL asgari geçim indirimi farkından yararlanamayacaktır. Bu tutar sonraki dönemlere de devredilmeyecektir.

Bu örneklerde görüleceği gibi, engelli vergi indirimiyle AGİ’nin tamamının aynı anda alınabilmesi mümkün olmamaktadır. AGİ’den değişen oranlarda eksik yararlanılması söz konusudur. Bu noktada engelli vergi indirimi uygulamasının gerçekçi olabilmesi için kapsama giren kişilerin aylık net maaşını, tam oranda gerçekten artıracak şekilde düzenleme yapılması, engellilere pozitif ayrımcılık kapsamında doğru bir uygulama olacaktır. Ancak son tahlilde, engelli vergi indiriminden faydalanmak, çalışanlar için gelir artırıcı bir husustur.

ENGELLİ VERGİ İNDİRİMİNDEN NASIL YARARLANILIR ?

Engellilik indiriminden yararlanmak isteyen çalışanlar ve yakını engelli olan çalışanlar, bir dilekçe ile Vergi Dairesi Başkanlığı olan illerde ilgili Grup Müdürlüğüne, Vergi Dairesi Başkanlığı olmayan illerde ise Gelir Müdürlüğüne, Bağımsız Vergi Dairesi bulunan ilçelerde Vergi Dairesi Müdürlüğüne, Vergi Dairesi bulunmayan ilçelerde ise Mal Müdürlüklerine başvurabilirler.

Engellilik indiriminden yararlanmak isteyen kişinin kendisi engelli ise, dilekçe ekinde;

• Çalıştığı iş yerinden alınacak, çalıştığına dair işveren tarafından imzalanıp kaşelenmiş yazı
• T.C. Kimlik Numarasını içerir nüfus cüzdanı fotokopisi
• İlgili yönetmeliğe uygun Sağlık Kurulu Raporu olanlar için rapor aslı veya noter tasdikli örneği ya da raporu düzenlemiş olan hastanece tasdikli örneği ile başvurmaladır.

Engellilik indiriminden yararlanmak isteyen çalışanın bakmakla yükümlü olduğu yakını söz konusuysa dilekçe ekinde;

• Çalıştığı iş yerinden alınacak çalıştığına dair işveren tarafından imzalanıp kaşelenmiş yazı
• Bakmakla yükümlü kişinin ve engelli kişinin T.C. Kimlik Numarasını içerir nüfus cüzdanı fotokopisi
• Bakmakla yükümlü olduğuna dair belge
• İlgili yönetmeliğe uygun Sağlık Kurulu Raporu olanlar için rapor aslı veya noter tasdikli örneği ya da raporu düzenlemiş olan hastanece tasdikli örneği ile başvurmalıdır.

VERGİ DAİRESİ ONAYI OLMADAN İNDİRİMDEN FAYDALANILAMAZ

Bu aşamadan sonra Gelir İdaresi Başkanlığı devreye girecektir. Engellilerin çalışma gücü kayıp oranları, Merkez Sağlık Kurulu’nca, Gelir Vergisi Kanunu’na ve bu Kanun gereğince hazırlanan Yönetmeliğe göre belirlenmektedir. Engelli çalışanların hastanelerden aldıkları ve ilgili müdürlükler vasıtasıyla Gelir İdaresi Başkanlığı’na gönderilen raporları Merkez Sağlık Kurulu’nca incelenir. Tespit edilen çalışma gücü kayıp oranlarına göre belirlenen engellilik dereceleri Gelir İdaresi Başkanlığı tarafından engellinin başvurduğu Vergi Dairesi Başkanlığı’na veya Defterdarlığa bildirilir. Bu birimler tarafından da başvuru sahibine sonuç tebliğ edilir. Böylece engelli vergi indiriminden yararlanmaya başlanılır. İşçinin çalıştığı kurum ve kuruluşların, bu süreç işletmeden, işçinin engelli raporunu ibraz etmesi üzerine doğrudan vergi indirimi yapma hakkı bulunmamaktadır.

SONUÇ VE DEĞERLENDİRME

Engelli bireylerin yaşam enerjilerinin artırılması ve topluma kazandırılmaları son derece önemlidir. Anayasa ile devlete, engelli bireyleri koruma ve sosyal hayata kazandırma konusunda görev verilmektedir. Engelli bireylerin en önemli destekçisi ise aileleridir. Toplumun ve devletin, bu zor görevi başarı ile yerine getiren ailelere destek olması en temel görevlerinden biridir. Toplumsal hayatın bir parçası olmayı başarıp istihdama katılan engelli bireyler ile engelli bireylere sahip ailelerine destek olunması kritik önem arz etmektedir.

Gelir Vergisi Kanunu ile düzenlenen engelli vergi indirimi, Asgari Geçim İndirimi ile birlikte ve kesinti olmadan uygulanamadığı için amacına hizmet etmekten uzaklaşmaktadır. Bu nedenle AGİ kesintisi olmadan engellilerin vergi indiriminden faydalanmalarını sağlayacak bir düzenlemeye ihtiyaç vardı. Böyle bir adım, engellilerin ve engelli yakınlarının yaşam sevincine, hayat kalitesine ve toplumsal intibakına katkı yapacaktır.

Makalenin PDF halini indirmek için tıklayınız.

YASAL UYARI

Bu çalışma Kamutech Yazılım A.Ş. mevzuat grubu uzmanları tarafından hazırlanmıştır. Makalenin her türlü yayın hakkı Kamutech Yazılım A.Ş.’ye aittir. Kaynak göstermek ve link vermek kaydıyla alıntı yapılabilir.