Çocuk ve gençlerin esasında eğitim hayatında yer alması gerekirken çalışma hayatında yer aldığı bir sosyal gerçekliktir. 4857 sayılı İş Kanunu da 18 yaşının altındaki kişilerin çalışma hayatında yer almasına belirli kurallar çerçevesinde izin vermiştir. Ancak mevzuatta, çocuk ve genç işçiler için özel koruma hükümleri yer almaktadır.
18 yaşın altındaki kişilerin çalıştırılmasına ilişkin usul ve esaslar, İş Kanunu’nun 71. Maddesi ile bu madde kapsamında çıkarılan yönetmelikle belirlenmiştir. Yönetmelikte çocuk işçi ve genç işçi tanımlaması yapılmıştır.
Buna göre;
Genç işçi: 15 yaşını tamamlamış, ancak 18 yaşını tamamlamamış kişiyi,
Çocuk işçi: 14 yaşını bitirmiş, 15 yaşını doldurmamış ve ilköğretimini tamamlamış kişiyi tanımlar.
Genel olarak 15 yaşından küçük çocukların çalıştırılması yasaktır. Ancak 14 yaşını doldurmuş çocuklar, ilköğretimi tamamlamak kaydıyla, bedensel ve zihinsel gelişmelerine engel olmayacak hafif işlerde çalıştırılabilirler.
Çocuk işçilerin çalışmasına izin verilen hafif işler, genç işçilerin çalışmasına izin verilen işler ve 16 yaşını doldurmuş fakat 18 yaşını bitirmemiş genç işçilerin çalıştırılabileceği işler yönetmelik eklerinde belirtilmiştir. Bu kişiler belirtilen işler dışındaki işlerde çalıştırılamazlar.
Ancak Mesleki Eğitim Kanunu kapsamında mesleki ve teknik eğitim okul ve kurumlarından mezun olan meslek sahibi 16 yaşını doldurmuş genç işçiler; sağlığı, güvenliği ve ahlakının tam olarak güvenceye alınması şartıyla yönetmelikte belirtilen sınırlamalara bağlı kalmaksızın mesleklerine uygun işlerde çalıştırılabilirler.
Öte yandan yaş şartlarına bağlı olarak izin verilen işlerden olsalar dahi alkol, sigara ve bağımlılığa yol açan maddelerin üretimi ve toptan satış işlerinde, parlayıcı, patlayıcı, zararlı ve tehlikeli maddelerle ilgili her türlü işlerde, aşırı sıcak ve soğuk ortamda çalışma gerektiren işlerde, sağlığa zararlı ve meslek hastalığına yol açan maddeler ile yapılan işlerde, radyoaktif maddelere ve zararlı ışınlara maruz kalınması ihtimali olan işlerde, fazla dikkat isteyen ve aralıksız ayakta durmayı gerektiren işlerde, parça başı ve prim sistemi ile ücret ödenen işlerde, para taşıma ve tahsilat işleri ile gece vardiyasına rastlayan sürelerde yapılan işlerde 18 yaşını doldurmayan işçiler çalıştırılamaz. Maden ocakları, tünel, kanalizasyon gibi yer altı işleri genç ve çocuk işçilerin çalıştırılamayacağı işlerdir.
ÇOCUK İŞÇİLER KAÇ SAAT ÇALIŞTIRILIR?
Temel eğitimini tamamlamış ve okula gitmeyen çocukların çalışma saatleri günde 7 ve haftada 35 saatten fazla olamaz. 15 yaşını tamamlamış çocuklar için bu süre günde 8 ve haftada 40 saate kadar arttırılabilir.
Çocuk ve genç işçilerin günlük çalışma süreleri, 24 saatlik zaman diliminde, kesintisiz 14 saat dinlenme süresi dikkate alınarak uygulanır.
Okula devam eden çocukların eğitim dönemindeki çalışma süreleri, eğitim saatleri dışında olmak üzere, en fazla günde 2 saat ve haftada 10 saat olabilir.
ÇOCUK İŞÇİLERİN ARA DİNLENME SÜRELERİ NE KADARDIR?
Çocuk ve genç işçilere 2 saatten fazla 4 saatten az süren işlerde 30 dakika, 4 saatten 7,5 saate kadar olan işlerde çalışma süresinin ortasında 1 saat olmak üzere ara dinlenmesi verilmesi zorunludur.
HAFTALIK İZİNLERİ NE KADARDIR?
Çocuk ve genç işçilerin hafta tatili izinleri kesintisiz 40 saatten az olamaz. Ayrıca hafta tatili ücreti iş karşılığı olmaksızın ödenir. Çocuk ve genç işçiler, ulusal bayram ve genel tatil günlerinde çalıştırılamazlar. Ücretleri ise ödenir.
YILLIK İZİN SÜRELERİ NE KADAR OLMALIDIR?
Çocuk ve genç işçilere verilecek yıllık ücretli izin süresi 20 günden az olamaz. Yıllık ücretli iznin kesintisiz kullandırılması esastır. Ancak, yararına olduğu durumlarda çocuk ve genç işçinin isteği üzerine en fazla ikiye bölünerek kullandırılabilir. Okula veya eğitime devam eden çocuk ve genç işçilere yıllık ücretli izinleri, okulların tatil olduğu, kursa ve diğer eğitim programlarına devam edilmediği dönemlerde verilir.
Çocuk ve genç işçileri; çocuklara karşı işlenmiş suçlardan hüküm giyen, yüz kızartıcı suçlardan hüküm giymiş olan işveren veya işveren vekilleri çalıştıramazlar.
