Fazla çalışma ile fazla süreli çalışma, iş hayatında en çok karıştırılan kavramların başında gelmektedir. Öncelikle kavramaları netleştirmemiz gerekmektedir. Zira iki kavram birbirinden esaslı şekilde farklıdır.
FAZLA ÇALIŞMA NEDİR?
Fazla çalışma; 4857 sayılı İş Kanunu’nda yazılı koşullar çerçevesinde haftalık 45 saati aşan çalışmaları ifade eder.
İşçilere 45 saati aşarak fazla çalışma yaptırılabileceği de yine İş Kanunu’nun 41. Maddesi’nde yer almaktadır. Bu maddedeki hüküm şu şekildedir: “Ülkenin genel yararları yahut işin niteliği veya üretimin artırılması gibi nedenlerle fazla çalışma yapılabilir. Fazla çalışma, Kanunda yazılı koşullar çerçevesinde, haftalık kırkbeş saati aşan çalışmalardır.”
FAZLA SÜRELERLE ÇALIŞMA NEDİR?
Fazla Sürelerle Çalışma ise; İş Kanunu’nun yine 41. Maddesinde şu şekilde tanımlanmıştır: “Haftalık çalışma süresinin sözleşmelerle kırkbeş saatin altında belirlendiği durumlarda yukarıda belirtilen esaslar dahilinde uygulanan ortalama haftalık çalışma süresini aşan ve kırkbeş saate kadar yapılan çalışmalar fazla sürelerle çalışmalardır.”
Dolayısıyla fazla süreli çalışma, haftalık çalışma süresinin toplu iş sözleşmesi ya da iş sözleşmesi ile 45 saatin altında belirlenmesi durumunda, 45 saate kadar olan çalışmayı ifade eder. Örneğin iş sözleşmesi ile haftalık çalışma süresi 40 saat olarak kararlaştırılan işçi, 45 saat çalışıyorsa bu ‘fazla süreli çalışma’dır.
FAZLA ÇALIŞMA İLE FAZLA SÜRELİ ÇALIŞMANIN ÜCRETİ FARKLI MIDIR?
Fazla çalışma ile fazla süreli çalışmanın ücreti de farklıdır. İşçinin fazla çalışması durumunda her saati için verilecek ücret, normal çalışma ücretinin saat başına düşen tutarının %50 yükseltilmesi suretiyle ödenir.
Fazla sürelerle çalışmalarda ise, her bir saat için verilecek ücret, normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının % 25 yükseltilmesiyle ödenir.
İŞÇİ ÜCRET ALMAK YERİNE SERBEST ZAMAN KULLANABİLİR Mİ?
Fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma yapan işçi isterse, bu çalışmalar karşılığı zamlı ücret yerine serbest zaman kullanabilir. İşçi fazla çalıştığı her 1 saat karşılığında 1 saat 30 dakika, fazla sürelerle çalıştığı her 1 saat karşılığında ise 1 saat 15 dakikayı serbest zaman olarak kullanabilir. İşçi hak ettiği serbest zamanı 6 ay içinde, çalışma süreleri içinde ve ücretinde bir kesinti olmadan kullanır.
Serbest zaman, işçinin kanundan ve sözleşmelerden kaynaklanan tatil ve izin günlerinde kullandırılamaz.
Dikkat edilmesi gereken bir diğer husus da, işçinin serbest zamanı tercih etmesi gerektiğidir. Yani ücret yerine serbest zaman tercihi, işçinin iradesine bağlıdır. İşveren bu konuda işçiyi zorlayamaz.
FAZLA ÇALIŞMADA 270 SAAT SINIRI NEDİR?
İşverenin fazla çalışma yaptırabilmesi için işçinin onayının alınması gerekir. Fazla çalışmada üst sınır ise 1 yıl içinde 270 saattir. Yani fazla çalışma süresinin toplamı bir yılda 270 saatten fazla olamaz.
270 SAATE ‘FAZLA SÜRELİ ÇALIŞMA’ DAHİL MİDİR?
Zaman zaman karşılaşılan sorulardan biri de 270 saat sınırına ‘fazla süreli çalışma’nın dahil olup olmadığıdır. Yani haftalık çalışma süresi 40 saat olarak belirlenen işçi, haftada 50 saat çalışıyorsa, 270 saat sınırında haftalık 5 saat mi 10 saat mi dikkate alınacaktır?
270 saat sınırı, fazla çalışmaya ilişkindir. Fazla süreli çalışmaya ilişkin mevzuatta bir sınırlama getirilmemiştir. Dolayısıyla 45 saat kadar olan fazla süreli çalışmalar için üst sınır yoktur.
İş sözleşmesi ile normal çalışma süresinin haftalık 40 saat olarak belirlenmesine rağmen 45 saat çalıştırılan işçi fazla çalışma yapmış sayılamaz. Fazla sürelerle çalışma yapmıştır. Yukarıdaki örnekten devam edersek, haftalık çalışma süresi 40 saat olarak belirlenen işçi, haftada 50 saat çalıştırılıyorsa, ilk 5 saati ‘fazla sürelerle çalışma’, sonraki 5 saati ‘fazla çalışma’dır. Dolayısıyla 270 saat hesabında 5 saatlik fazla çalışması dikkate alınacaktır.
Özet olarak 270 saat sınırında sadece fazla çalışma süreleri dikkate alınır.
270 SAAT SINIRINA BAYRAM VE TATİL ÇALIŞMALARI DAHİL MİDİR?
Çalışma hayatında sıkça karşılaşılan sorulardan biri de, 270 saatlik fazla çalışma sınırına ulusal bayram ve genel tatil günlerinde yapılan çalışmanın dahil olup olmadığıdır.
Genel kural olarak, ulusal bayram ve genel tatil günlerindeki çalışma fazla çalışma sayılmaz. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, 2015/26859 Esas ve 2018/84 sayılı kararında;
“Davacı işçinin ulusal bayram ve genel tatil günlerindeki çalışmalarının karşılığı olarak ücrete hak kazanıp taraflar arasında uyuşmazlık bulunmaktadır. 4857 sayılı İş Kanunu’nda serbest zaman, fazla mesai çalışması için öngörülmüştür. İşçi tatil günleri çalışmış ise bunun karşılığı ücretin ödenmesi gerekir. Bu çalışma sonrası karşılığında izin kullandırılması, tatil ücretine hak kazanamayacağını göstermez. Zira tatil çalışmaları karşılığı serbest zaman veya izin verilmesi yasaya uygun değildir.”
demiştir. Bu suretle ulusal bayram ve genel tatil çalışmalarını fazla mesai saymamış, İş Kanunu’nda fazla mesai karşılığı verilebilen serbest zamanın bayram ve genel tatil için geçerli olmayacağını belirtmiştir.
Dolayısıyla genel kural olarak ulusal bayram ve genel tatil günlerinde yapılan çalışmalar 270 saat hesabında dikkate alınmaz. Ancak bir istisnası bulunmaktadır.
Bayram ve genel tatil çalışması 45 saati aşıyorsa, aşan kısmı 270 saat hesabında dikkate alınmalıdır. Örneğin bayram tatili süresinde 50 saat çalışan işçinin 45 saati aşan 5 saatlik kısmı, 270 saat hesabında dikkate alınmalıdır.
Aynı şekilde hafta tatilindeki çalışmalar da 270 saat hesabında dikkate alınmaz.
Yargıtay kararına ulaşmak için tıklayınız
