I- Giriş
5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nun 3’üncü maddesine göre “sigortalı” kavramı; kısa ve/veya uzun vadeli sigorta kolları bakımından adına prim ödenmesi gereken veya kendi adına prim ödemesi gereken kişi olarak tarif edilmiştir.
Sosyal güvenlik sistemimizde kısa vadeli sigorta kolları kapsamına; iş kazası, meslek hastalığı, hastalık, analık; uzun vadeli sigorta kolları kapsamına ise malullük, yaşlılık, ölüm sigorta kolları alınmıştır.
Sigortalı kavramında da görüleceği üzere, bazı kişiler hem kısa hem de uzun vadeli sigorta kollarına aynı anda, bazı kişiler sadece uzun vadeli, bazı kişiler ise sadece kısa vadeli sigorta kollarına alınmışlardır. Başka bir deyişle, 5510 sayılı Kanunda tam sigorta kollarına tabi olanlar olduğu gibi kısmi sigorta kollarına tabi olanlar da bulunmaktadır.
Bu çalışmamızda, 3308 sayılı Mesleki Eğitim Kanunu’na göre aday çırak, çırak, mesleki eğitim gören öğrenciler, meslek liselerinde okumakta iken veya yükseköğrenimleri sırasında kamuda staja tabi tutulan öğrenciler açısından kamu işverenlerinin hak, sorumluluk ve yükümlülükleri işlenmeye çalışılacaktır.
Bu Makalenin PDF formatına ulaşmak için tıklayınız
II- Temel Kavramlar
Konunun daha iyi anlaşılabilmesi için bazı temel kavramları açıklamakta yarar görülmektedir.
II. 1- “Aday çırak”, çıraklığa başlama yaşını doldurmamış ve çıraklık döneminden önce kendisine işyeri ortamı tanıtılan, sanat ve mesleğinin ön bilgileri verilen kişi.
II. 2- “Çırak”, çıraklık sözleşmesi esaslarına göre bir meslek alanında mesleğin gerektirdiği bilgi, beceri ve iş alışkanlıklarım iş içerisinde geliştirilen kişi.
II. 3- “Öğrenci”, işletmelerde, mesleki ve teknik eğitim okul ve kurumlarında örgün eğitim görenler.
II. 4- “İşletmelerde Mesleki Eğitim”, mesleki ve teknik eğitim okul ve kurumları öğrencilerinin beceri eğitimlerini işletmelerde, teorik eğitimlerini ise mesleki ve teknik eğitim okul ve kurumlarında veya işletme veya kurumlarca tesis edilen eğitim birimlerinde yaptıkları eğitim uygulamaları.
II. 5- “Mesleki ve Teknik Eğitim Okul ve Kurumları”, mesleki ve teknik eğitim alanında, diplomaya götüren orta öğretim kurumları ve mesleki ve teknik eğitim yapan yükseköğretim kurumları ile belge ve sertifika programlarının uygulandığı her tür ve derecedeki örgün ve yaygın eğitim-öğretim kurumları.
II. 6- “İşletme”, mal ve hizmet üreten kamu ve özel kurum, kuruluş ve işyerleri.
II. 7- “Staj” , herhangi bir meslek edinecek olan kimsenin geçirdiği uygulamalı öğrenme dönemi ve meslek bilgisini artırmak için bir kurumun bir veya birçok bölümünde çalışarak geçirdiği dönem (öğrencinin stajyer sayılabilmesi için eğitim yaptığı müessesenin statüsünde mecburi staj şartı bulunması ve okul tarafından bir işyerine tatbiki eğitimini yapmak üzere belirli bir süre gönderilmesi gerekmektedir.).
III- Kamu İşverenleri Tarafından Yerine Getirilmesi Gereken İşlemler
Gerek sigortalı işe giriş bildirgesi gerekse sigortalı işten ayrılış bildirgesi, staj yaptıran kamu işyeri tarafından değil okulları tarafından yerine getirilecektir.
Aday çırak, çırak ve işletmelerde mesleki eğitim görenler ile meslek liselerinde staja tabi tutulan öğrenciler için staj gördükleri kamu işyerleri değil Milli Eğitim Bakanlığı veya bu öğrencilerin eğitim gördükleri okullar, yükseköğrenim sırasında staja tabi tutulan öğrenciler için ise öğrenim gördükleri yükseköğretim kurumu prim ödeme yükümlüsüdür.
Çıraklar hakkında iş sağlığı ve güvenliği hükümleri saklı kalmak üzere 4857 sayılı Kanunu hükümleri uygulanmaz.
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, çırak ve stajyerler hakkında uygulanmaktadır.
Aday çırak, çırak ve öğrencinin eğitimi sırasında kamu işyerinin kusuru halinde meydana gelecek iş kazaları ve meslek hastalıklarından kamu işvereni olarak staj gördükleri işyerleri sorumludur.
İş kazası durumunda, iş kazası olayı eğitim veya staj gördükleri kamu işyeri işverenleri tarafından kazanın olduğu yerdeki yetkili kolluk kuvvetlerine derhâl, Sosyal Güvenlik Kurumu’na en geç kazadan sonraki 3 iş günü içinde iş kazası ve meslek hastalığı bildirgesi ile bildirilir.
Aylık prim ve hizmet belgesinin/muhtasar ve prim hizmet beyannamesinin düzenlenme ve verilme yükümlülüğü staj gördükleri kamu işyerleri tarafından değil okulları tarafından yerine getirilmektedir.
IV- Staj Yapan Öğrencilere Ödenmesi Gereken Ücret ve Teşvik Uygulaması
3308 sayılı Kanunun 25’inci maddesine göre, aday çırak, çırak ve işletmelerde beceri eğitimi gören öğrencilerin ücreti, 4857 sayılı Kanunun 39’uncu maddesine göre tespit olunan asgari ücretin % 30’udur. Aday çırak, çırak ve öğrencilere ödenecek ücretler her türlü vergiden müstesnadır. Aday çırak, çırak ve işletmelerde meslek eğitimi gören öğrencilere ödenecek ücret ve bu ücretlerdeki artışlar; aday çırak veya çırağın velisi veya vasisi veya kişi reşit ise kendisi; öğrenciler için okul müdürlüğü ile işyeri sahibi arasında Milli Eğitim Bakanlığınca belirlenen esaslara göre düzenlenecek sözleşme ile tespit edilir.
3308 sayılı Kanunun 25’inci maddesine göre; işletmelerde meslek eğitimi gören örgün eğitim öğrencilerine, asgari ücretin net tutarının 20 ve üzerinde personel çalıştıran işyerlerinde % 30’undan, 20’den az personel çalıştıran işyerlerinde %15’inden, aday çırak ve çırağa ise yaşına uygun brüt asgari ücretin % 30’undan aşağı ücret ödenemez.
Aday çırak ve çırak dışındaki örgün eğitim öğrencilerine ücret ödemesi, öğrencinin mesleki ve teknik eğitim yapan okul ve kurumlarında öğrenim yapmasına bağlıdır.
Yukarıda belirtilen ücret ödeme ile ilgili yükümlülüğe kamu işverenleri tarafından uyulmadığı takdirde, 3308 sayılı Kanunun 41’inci maddesine göre öncelikle ihtar cezası verilir, ihtarın tebliğinden itibaren 10 gün içinde yerine getirilmemesi durumunda ise 2020 yılı için 1.918,42 TL idari para cezası verilir. Fiilin tekrarı halinde, bu cezalar 2 katına çıkartılır. Fiilin sürmesi halinde meslekten geçici men cezası verilir. Bu idari yaptırımlara karar vermeye mahalli mülki amir yetkilidir.
| 3308 Sayılı Kanuna Tabi Aday Çırak ve Çıraklar İçin | ||
| 2020 Yılı İçin | Asgari Günlük (TL) | Asgari Aylık (TL) |
| 29,43 | 882,90 | |
|
2020 Yılı İçin |
Örgün Eğitim Gören Öğrenciler İçin | |
| Personel Sayısı-Ödenecek Ücretin Asgari Sınırı (TL) | ||
| 20 ve daha fazla personel | 19 ve daha az personel | |
| 631,19 | 315,60 | |
Aday çırak ve çıraklar ile işletmelerde mesleki eğitim gören, staj veya tamamlayıcı eğitime devam eden öğrencilere ödenen ücretin İşsizlik Sigortası Fonundan karşılanmasına ilk kez 3308 sayılı Kanunun Geçici 12. Maddesi (Ek: 2/12/2016-6764/48 md.) ile 2016-2017 yılı eğitim ve öğrenim yılı için başlanılmış, 2017-2018 eğitim ve öğretim yılı başından itibaren uygulanmak üzere bir eğitim öğretim yılı için Bakanlar Kurulunun 04.12.2017 tarihli 2017/11106 sayılı Kararıyla uzatılmış (09.01.2018 tarih ve 30296 sayılı Resmi Gazete’ de yayımlanmıştır), Cumhurbaşkanlığı’nın 15.08.2018 tarihli 42 sayılı kararıyla 2018-2019 eğitim öğretim yılından itibaren 3 eğitim ve öğretim yılı uzatılmış olup (16.08.2018 tarih ve 30511 sayılı Resmi Gazete’ de yayımlanmıştır), Cumhurbaşkanlığı kararı ile staj öğrencilerinde devlet katkısı 2018-2019, 2019-2020, 2020-2021 eğitim öğretim yılına kadar uygulamaya devam edilecektir.
Devlet katkısından; staj yapacak işletme bulunamaması nedeniyle stajını okulda yapan ortaöğretim öğrencileri ile öğretim programı gereği staj yapmak zorunda olmayan yükseköğretim öğrencilerinin yaptıkları stajlar istisna tutulmuş olup, kamu kurumlarına Devlet katkısı uygulanmayacaktır. Ödenebilecek en az ücretin; 20’den az personel çalıştıran işletmeler için 2/3’ü, 20 ve üzerinde personel çalıştıran işletmeler için 1/3’ü Devlet katkısı olarak ödenecektir. 10.02.2017 tarihli Milli Eğitim Bakanlığı ile Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı arasında müştereken hazırlanan “3308 sayılı Mesleki Eğitim Kanununa Göre İşletmelerde Mesleki Eğitim Gören Öğrencilerin Ücretlerinin Bir Kısmının İşsizlik Sigortası Fonundan Karşılanmasına İlişkin Usul ve Esaslar” Madde 4’ün (3) numaralı fıkrasına göre; işletmeler (işverenler) her ayın 10. Gününe kadar devlet katkısı + işverenin ödeyeceği tutarı olmak üzere ödenecek en az ücretin toplamını öğrencinin banka hesabına ödeyecek, işletmeler (işverenler) tarafından ödenen devlet katkısı tutarları aynı ayın 25. Gününe kadar işletmelere (işverenlere) İŞKUR tarafından ödenecektir.
V- Diğer Hususlar
V. 1- Aday çırak ve çırakların statüsü
Aday çırak ve çırak öğrenci statüsünde olup, öğrencilik haklarından yararlanır. Bunlar kamu işyerinde çalışan işçi sayısına dâhil edilmezler.
V. 2- Staj yaptırma sınırı
10 ve daha fazla personel çalıştıran işletmeler (kamu işverenleri), çalıştırdıkları personel sayısının %5’den az olmamak üzere mesleki ve teknik eğitim okul ve kurumu öğrencilerine beceri eğitim yaptırır. Öğrenci sayısının tespitinde kesirler tama iblağ olunur. Bu sayının tespitinde görev ve çalışma statüsüne bakılmaksızın işyerinde 4857 sayılı Kanuna tabi olarak çalıştırılan personel sayısı dikkate alınır.
İşletmelerdeki (kamu işyerlerindeki) personel sayısının tespitinde her yılın Ocak ayı esas alınır. Beceri eğitimi uygulamasına da öğretim yılı başında başlanır.
10 ve daha fazla personel çalıştıran ve Milli Eğitim Bakanlığınca işletmelerde (kamu işyerlerinde) mesleki eğitim kapsamına alınan, ancak, beceri eğitimi yaptırmayan işletmeler, beceri eğitimi yaptırması gereken her öğrenci için eğitim süresince her ay asgari ücretin net tutarının 1/3’ü nispetinde, 20 ve daha fazla personel çalıştırılan işyerlerinde 2/3’ü nispetinde saymanlık hesabına para yatırmakla yükümlüdürler.
V. 3- İzin durumları
Aday çırak, çırak ve işletmelerde mesleki eğitim gören öğrencilere işletmelerce (kamu işyerlerince) her yıl tatil aylarında 1 ay ücretli izin verilir. Ayrıca mazeretleri kabul edilenlere okul müdürlüğünün görüşü alınarak 1 aya kadar ücretsiz izin de verilebilir.
V. 4- Vergisel durum
193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu’nun 61 inci maddesinde, “Ücret, işverene tabi ve belirli bir işyerine bağlı olarak çalışanlara hizmet karşılığı verilen para ve ayınlar ile sağlanan ve para ile temsil edilebilen menfaatlerdir.
Ücretin ödenek, tazminat, kasa tazminatı (mali sorumluluk tazminatı), tahsisat, zam, avans, aidat, huzur hakkı, prim, ikramiye, gider karşılığı veya başka adlar altında ödenmiş olması veya bir ortaklık münasebeti niteliğinde olmamak şartı ile kazancın belli bir yüzdesi şeklinde tayin edilmiş bulunması onun mahiyetini değiştirmez.” hükmüne yer verilmiştir.
Yine aynı Kanunun 94’üncü maddesinin birinci fıkrasında, “Kamu idare ve müesseseleri, iktisadi kamu müesseseleri, sair kurumlar, ticaret şirketleri, iş ortaklıkları, dernekler, vakıflar, dernek ve vakıfların iktisadi işletmeleri, kooperatifler, yatırım fonu yönetenler, gerçek gelirlerini beyan etmeye mecbur olan ticaret ve serbest meslek erbabı, zirai kazançlarını bilanço veya zirai işletme hesabı esasına göre tespit eden çiftçiler aşağıdaki bentlerde sayılan ödemeleri (avans olarak ödenenler dahil) nakden veya hesaben yaptıkları sırada, istihkak sahiplerinin gelir vergilerine mahsuben tevkifat yapmaya mecburdurlar.” hükmüne yer verilmiş olup, aynı fıkranın 1 inci bendinde; hizmet erbabına ödenen ücretler ile 61’inci maddede yazılı olup, ücret sayılan ödemelerden (istisnadan faydalananlar hariç), 103 ve 104’üncü maddelere göre gelir vergisi tevkifatı yapılacağı hükme bağlanmıştır.
193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu’nun 23’üncü maddesinde ise gelir vergisinden istisna tutulan ücretler bentler halinde sayılmış olup, söz konusu maddenin 12 numaralı bendinde, 3308 sayılı Mesleki Eğitim Kanunu’na tabi çırakların asgari ücreti aşmayan ücretlerinin gelir vergisinden istisna tutulduğu hüküm altına alınmıştır.
Diğer taraftan, 128 Seri No.lu Gelir Vergisi Genel Tebliği’nde, çıraklar için öngörülen tüm niteliklere sahip olmakla beraber, geçerli asgari ücret düzeyinin üzerinde ücret alan bir kimsenin o işyerinde iş veya sanat öğrenmek amacıyla çalıştığı kabul edilemeyeceğinden çırak sayılmasının mümkün bulunmadığı, bu nedenle çıraklık niteliklerine sahip olmakla beraber asgari ücretin üzerinde ücret alanlara yapılan ödemelerin tamamının vergiye tabi tutulacağı belirtilmiştir.
Bununla beraber; 3308 sayılı Kanun kapsamında olmayan öğrenciler için yapılacak ücret ödemeleri ile mesleki eğitim gören öğrencilere asgari ücretin üzerinde yapılacak ücret ödemelerinin Gelir Vergisi Kanununun 103 ve 104’üncü maddelerine göre tevkifata tabi tutularak vergilendirilmesi gerekmektedir.
193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu’nun 23’üncü maddesinde ise gelir vergisinden istisna tutulan ücretler bentler halinde sayılmış olup, söz konusu maddenin 12 numaralı bendinde, 3308 sayılı Mesleki Eğitim Kanunu’na tabi çırakların asgari ücreti aşmayan ücretlerinin gelir vergisinden istisna tutulduğundan ücretlerinden gelir vergisi tevkifatı yapılmadığı için asgari geçim indirimi uygulamasından yararlanamayacaklardır.
Bununla beraber; 3308 sayılı Kanun kapsamında olmayan öğrenciler için yapılacak ücret ödemeleri ile mesleki eğitim gören öğrencilere asgari ücretin üzerinde yapılacak ücret ödemelerinin Gelir Vergisi Kanununun 103 ve 104’üncü maddelerine göre tevkifata tabi tutularak vergilendirilmesi gerekeceğinden asgari geçim indirimi uygulamasından yararlanacaklardır.
Buna göre; 3308 sayılı Kanun kapsamındaki staj öğrencilerine asgari ücretin üzerinde ücret ödenmediği, bu ücretten de gelir vergisi kesilmediği için asgari geçim indiriminden staj öğrencileri yararlanamaz.
VI- Sonuç
Bu çalışmamızda öne çıkan hususlar, 3308 sayılı Kanun kapsamında staj gören öğrencilere staj yapılan kamu işyeri işverenleri tarafından ücret ödenmesi, ödenen ücretten herhangi bir kesinti yapılmaması, sigortalılık bildiriminin staja gönderen kurum tarafından yapılması, iş kazası durumunda staj yapılan kamu işverenin bildirim yükümlülüğünün bulunması ve olayda kusurunun olması halinde Sosyal Güvenlik Kurumu tarafından rücu edilmesidir.
Staj yapan öğrencilerin sigortalılık bildiriminin (işe giriş, işten çıkış, aylık prim ve hizmet belgesi/muhtasar ve prim hizmet beyannamesi) staja gönderen kurum (okullar) tarafından yapılması, iş kazası veya meslek hastalığı durumunda staj yapılan kamu işverenin bildirim yükümlülüğünün bulunması, olayda iş güvenliğine aykırı hareketi, kasıt veya kusurunun olması halinde yine staj yapılan kamu işverenin sorumluluğunun bulunması, stajyerlere ücret ödeme yükümlülüğünün staj yapılan kamu işvereninin sorumluluğu altında bulunması ve ödenen ücretten herhangi bir kesinti yapılmaması, üzerinde durulması gereken ana parametrelerdir.
Aday çırak, çırak ve öğrencilere ödenecek ücretler her türlü vergiden müstesnadır.
3308 sayılı Kanun kapsamındaki staj öğrencilerine asgari ücretin üzerinde bir ücret ödenmediği, bu ücretten de gelir vergisi kesilmediği için asgari geçim indiriminden staj öğrencileri yararlanamaz.
Kamu kurum ve kuruluşlarına staj gören öğrenciler açısından Devlet katkısı ödenmez, 3308 sayılı Kanunun Geçici 12’nci madde kapsamındaki Devlet katkısından özel sektör işverenleri yararlanır.
YASAL UYARI
Bu çalışma Kamutech Yazılım A.Ş. mevzuat grubu uzmanları tarafından hazırlanmıştır.
Makalenin her türlü yayın hakkı Kamutech Yazılım A.Ş.’ye aittir.
Kaynak göstermek ve link vermek kaydıyla alıntı yapılabilir.
