Bilindiği gibi Anayasa Mahkemesi, 29 Kasım 2019 tarihli Resmi Gazete’de yayımlanan karar ile 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu’nun 48 inci Maddesinin birinci fıkrasının (A) 8. Alt bendinden yer alan “Güvenlik soruşturması ve/veya arşiv araştırması yapılmış olmak” hükmünü iptal etmiştir. Anayasa Mahkemesi’nin iptal kararına ulaşmak için tıklayınız.
Anayasa Mahkemesi’nin verdiği iptal kararı, mevzuat.gov.tr’ye işlenerek arşiv araştırması ve güvenlik soruşturmasını öngören hükümler mevzuattan çıkarılmıştır.
Dolayısıyla yeni bir yasal düzenleme yapılıncaya kadar memuriyete girişte arşiv araştırması/güvenlik soruşturması yapılması mümkün değildir.
Peki kamu kurum ve kuruluşlarına işçi alımında arşiv araştırması/güvenlik soruşturması yapılabilir mi? Anayasa Mahkemesi’nin iptal kararı, kamu kurumlarına ve belediye şirketlerine işçi alımında nasıl değerlendirilmelidir?
“Kamu Kurum ve Kuruluşlarına İşçi Alınmasında Uygulanacak Usul Ve Esaslar Hakkında Yönetmelik”te kamu kurumlarına işçi alımında arşiv araştırması ve/veya güvenlik soruşturması yapılacağına ilişkin herhangi bir hüküm yer almamaktadır.
Söz konusu yönetmelikteki ilgili madde şöyledir;
“İşçi olarak alınacaklarda aranacak şartlar
MADDE 4 –
(1) İşçi olarak alınacaklarda;
a) 2527 sayılı Türk Soylu Yabancıların Türkiye’de Meslek ve Sanatlarını Serbestçe Yapabilmelerine, Kamu, Özel Kuruluş veya İşyerlerinde Çalıştırılabilmelerine İlişkin Kanun hükümleri saklı kalmak kaydıyla Türk vatandaşı olmak,
b) 18 yaşını tamamlamış olmak,
c) Affa uğramış olsa bile Devletin güvenliğine karşı suçlar, anayasal düzene ve bu düzenin işleyişine karşı suçlar, millî savunmaya karşı suçlar, Devlet sırlarına karşı suçlar ve casusluk, zimmet, irtikâp, rüşvet, hırsızlık, dolandırıcılık, sahtecilik, güveni kötüye kullanma, hileli iflas, ihaleye fesat karıştırma, edimin ifasına fesat karıştırma, suçtan kaynaklanan malvarlığı değerlerini aklama veya kaçakçılık suçlarından mahkûm olmamak,
ç) Kamu kurum ve kuruluşlarının özel kanunlarında yer alan özel şartları taşımak, şartları aranır.
(2) (Değişik: 5/5/2014-2014/6304 K.) Engellilerin, durumlarını ilgili mevzuatına göre yetkili sağlık kuruluşlarından alınan engelliler için sağlık kurulu raporuyla belgelendirmeleri gerekir.”
Ancak 696 sayılı Kanun Hükmünde Kararname (KHK) kapsamında taşeron işçilerin kadroya alınmasına ilişkin “Kamu Kurum Ve Kuruluşlarında Personel Çalıştırılmasına Dayalı Hizmet Alımı Sözleşmeleri Kapsamında Çalıştırılmakta Olan İşçilerin Sürekli İşçi Kadrolarına Veya Mahalli İdare Şirketlerinde İşçi Statüsüne Geçirilmesine İlişkin 375 Sayılı Kanun Hükmünde Kararnamenin Geçici 23 Ve Geçici 24 Üncü Maddelerinin Uygulanmasına Dair Usul Ve Esaslar”da hem merkezi kurumlardaki işçilere hem de belediye şirketlerine alınacak işçilere arşiv araştırması/güvenlik soruşturması yapılacağı hüküm altına alınmıştır.
Merkezi kurumlara alınacak işçiler için ilgili madde şöyledir:
3) Başvuru sahipleri hakkında 12/1/2018 tarihinde 14/2/2000 tarihli ve 2000/284 sayılı Bakanlar Kurulu Kararıyla yürürlüğe konulan Güvenlik Soruşturması ve Arşiv Araştırması Yönetmeliğine uygun olarak başvuru sırasında ilgili Yönetmelik ekindeki form doldurulmak suretiyle arşiv araştırması yapılması Bakanlıklar ve merkezi Ankara’da bulunan idarelerin merkez teşkilatları için Emniyet Genel Müdürlüğünden, diğer idareler ile taşra teşkilatları için ise il valiliklerinden topluca istenir. Arşiv araştırması yapılacak ilgilinin ikametgâh adresinin bulunduğu valilik esas alınır. İlgili mercilerden intikal eden arşiv araştırması sonucunda elde edilen bilgilerin değerlendirilmesi tespit komisyonunca yapılır.
Belediye şirketlerine alınacak işçiler için ilgili madde şöyledir:
(3) Başvuru sahipleri hakkında 12/1/2018 tarihinde 14/2/2000 tarihli ve 2000/284 sayılı Bakanlar Kurulu Kararıyla yürürlüğe konulan Güvenlik Soruşturması ve Arşiv Araştırması Yönetmeliğine uygun olarak başvuru sırasında ilgili Yönetmelik ekindeki form doldurulmak suretiyle arşiv araştırması yapılması il valiliklerinden topluca istenir. Arşiv araştırması yapılacak ilgilinin ikametgâh adresinin bulunduğu valilik esas alınır. İlgili mercilerden intikal eden arşiv araştırması sonucunda elde edilen bilgilerin değerlendirilmesi tespit komisyonunca yapılır.”
Ayrıca Bakanlar Kurulu’nca 09/04/2018 tarihinde yayınlanan 2018/11608 sayılı “İl Özel İdareleri, Belediyeler Ve Bağlı Kuruluşları İle Bunların Üyesi Olduğu Mahalli İdare Birliklerinin Personel Çalıştırılmasına Dayalı Hizmetlerinin Gördürülmesine İlişkin Usul Ve Esaslar”da da belediye şirketlerine işçi alımında arşiv araştırması/güvenlik soruşturması yapılmasına gerektiğine ilişkin hükümlere yer verilmiştir.
İlgili Madde şöyledir:
“MADDE 4- (1) Şirketlerde işe alınacaklarda;
1) 25/9/1981 tarihli ve 2527 sayılı Türk Soylu Yabancıların Türkiye’de Meslek ve Sanatlarını Serbestçe Yapabilmelerine, Kamu, Özel Kuruluş veya İşyerlerinde Çalıştınlabilmelerine İlişkin Kanun hükümleri saklı kalmak kaydıyla Türk vatandaşı olmak,
2) 18 yaşını tamamlamış olmak,
3) Affa uğramış olsa bile devletin güvenliğine karşı suçlardan, Anayasal düzene ve bu düzenin işleyişine karşı suçlardan mahküm olmamak,
4) Askerlik durumu itibarıyla;
a) Askerlikle ilgisi bulunmamak,
b) Askerlik çağına gelmemiş bulunmak,
c) Askerlik çağma gelmiş ise muvazzaf askerlik hizmetini yapmış yahut ertelenmiş veya yedek sınıfa geçirilmiş olmak,
5) 22/5/2003 tarihti ve 4857 sayılı İş Kanununun 30 uncu maddesi hükümleri saklı kalmak kaydıyla görevini devamlı yapmasına engel olabilecek akıl hastalığı bulunmamak.
6) Güvenlik soruşturması ve/veya arşiv araştırması yapılmış olmak,
7) İlgili idarelerce ihtiyaç duyulması halinde belirlenecek işin niteliğine uygun özel şartları taşımak şartları aranır.”
Yine 14/2/2000 tarih ve 2000/284 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile yürürlüğe konulan Güvenlik Soruşturması ve Arşive Araştırması Yönetmeliğine, 25/10/2018 tarihli ve 30576 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan 228 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı ile “ilk defa veya yeniden kamu hizmeti ve görevlerine atanacaklar” ibaresi eklenmiştir. Böylece kamu kurum ve kuruluşlarında çalışacak bütün personeller için güvenlik soruşturması ve arşiv araştırması zorunlu hale getirilmiştir.
Öte yandan kamu kurum ve kuruluşlarının sürekli işçi alımına ilişkin yayınladıkları ilanlarda, Anayasa Mahkemesi tarafından iptal edilen 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu’nun 48. Maddesinin A fıkrası 8. alt bendeki “Güvenlik soruşturması ve/veya arşiv araştırması yapılmış olmak” hükmüne dayanarak arşiv araştırması/ güvenlik soruşturması yaptığı görülmektedir.
Özetle kamu kurumlarına ve belediye şirketlerine işçi alımında arşiv araştırması/güvenlik soruşturması yapılmakta, arşiv araştırması/güvenlik soruşturması olumsuz sonuçlanan işçilerin atama işleme gerçekleştirilmemektedir.
Anayasa Mahkemesi’nin 657 sayılı Kanunu’nun 48/A-8 Maddesinin iptaline ilişkin gerekçelerine baktığımızda; ‘kamu görevine atanmadan önce kişilere güvenlik soruşturması/ arşiv araştırması yapılmasını öngören kuralın kanun koyucunun takdir yetkisinde olduğu, ancak iptal edilen düzenlemenin olası kötüye kullanmalara karşı yeterli güvenceleri sağlamadığı’ belirtilmiş; Yüksek Mahkeme, güvenlik soruşturması/arşiv araştırmasının yapılmasına ve elde edilecek verilerin kullanılmasına ilişkin temel ilkeler belirlenmeksizin güvenlik soruşturması/ arşiv araştırması yapılmasını Anayasa aykırı bulmuştur.
Dolayısıyla Anayasa Mahkemesi; kuralsız bir şekilde arşiv araştırması/ güvenlik soruşturması yapılmasını ve güvenlik soruşturmasına konu edilecek bilgi ve belgelerin nasıl kullanılacağının kanuna yazılı olmaması nedeniyle kötüye kullanımlara yol açabileceğini, bu nedenle söz konusu kuralın Anayasa’ya aykırı olduğunu hükme bağlamıştır.
Anayasa Mahkemesi’nin iptal kararındaki ilgili maddeler şöyledir:
” 162. Kuralla güvenlik soruşturması ve/veya arşiv araştırması yapılması devlet memurluğuna alımlarda genel şartlar arasında sayılmıştır. Buna göre bir kişinin devlet memuru olabilmesi için güvenlik soruşturması ve/veya arşiv araştırmasının da yapılması gerekmektedir.
Bu bağlamda güvenlik soruşturmasıve arşiv araştırmasıyla elde edilen veriler kişisel veri niteliğindedir. Kuralla güvenlik soruşturmasıve arşiv araştırması kapsamında kamu mercileri tarafından özel yaşamı ile ilgili sorular sorulması da dahil olmak üzere bir bireyin özel hayatı, iş ve sosyal yaşamıyla ilgili bilgilerinin alınması, kaydedilmesi ve kullanılması özel hayata saygı hakkına sınırlama niteliğindedir.
Anayasa’nın 129. maddesinin birinci fıkrasında memurlar ve kamu görevlilerinin Anayasa ve kanunlara sadık kalarak faaliyette bulunma yükümlülükleri düzenlenmiştir. Belirtilen hususlar gözetilerek kamu görevlerine atanacak kişiler bakımından birtakım şartlar getirilmesi doğaldır. Bu şekilde aranan nitelikler kamu hizmetinin etkin ve sağlıklı bir biçimde yürütülmesi amacına yöneliktir. Dolayısıyla kamu görevine atanmadan önce kişilerin güvenlik soruşturmasıve arşiv araştırmasının yapılmasını öngören kural kanun koyucunun takdir yetkisindedir. Ancak bu alanda düzenleme getiren kuralların kamu makamlarına hangi koşullarda ve hangi sınırlar içinde tedbirler uygulama ve özel hayatın gizliliğine yönelik müdahalelerde bulunma yetkisi verildiğini yeterince açık olarak göstermesi ve olası kötüye kullanmalara karşı yeterli güvenceleri sağlaması gerekir.
Kuralda güvenlik soruşturmasıve/veya arşiv araştırması yapılması memurluğa alımlarda genel şartlar arasında sayılmasına karşın güvenlik soruşturmasına ve arşiv araştırmasına konu edilecek bilgi ve belgelerin neler olduğuna, bu bilgilerin ne şekilde kullanılacağına, hangi mercilerin soruşturma ve araştırmayı yapacağına ilişkin herhangi bir düzenleme yapılmamıştır. Diğer bir ifadeyle güvenlik soruşturmasıve arşiv araştırmasının yapılmasına ve elde edilecek verilen kullanılmasına ilişkin temel ilkeler belirlenmeksizin kuralla sadece güvenlik soruşturması ve arşiv araştırması yapılması devlet memurluğuna alımlarda aranacak şartlar arasında sayılmıştır.
Güvenlik soruşturması ve arşiv araştırması sonucunda devlet memurluğuna atanmada esas alınacak kişisel veri niteliğindeki bilgilerin alınmasına, kullanılmasına ve işlenmesine yönelik güvenceler ve temel ilkeler kanunla belirlenmeksizin bunların alınmasına ve kullanılmasına izin verilmesi Anayasa’nın 13., 20. ve 128. maddeleriyle bağdaşmamaktadır.
Açıklanan nedenlerle kural Anayasa’mn 13., 20. ve 128. maddelerine aykırıdır. İptali gerekir.”
Sonuç olarak;
- Kamu kurum ve kuruluşlarının sürekli işçi alımında arşiv araştırması/güvenlik soruşturması işlemini 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu’nun 48/A- 8. alt bendinde yer alan “Güvenlik soruşturması ve/veya arşiv araştırması yapılmış olmak” hükmüne dayandırdığı ve bu maddenin Anayasa Mahkemesi tarafından iptal edildiği,
- 2018/11608 sayılı Bakanlar Kurulu kararı ile belediye şirketlerine işçi alımında arşiv araştırması ve güvenlik soruşturması şartı Anayasa Mahkemesi’nin iptal gerekçeleri göz önüne alınarak değerlendirildiğinde; memurlar için Anayasaya aykırı bulunan mevcut güvenlik soruşturması usulünün işçiler için aynı sakıncaları içerdiği,
- Yine 14/2/2000 tarih ve 2000/284 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile yürürlüğe konulan Güvenlik Soruşturması ve Arşive Araştırması Yönetmeliğine göre yapılan arşiv araştırması ve güvenlik soruşturmasının, Anayasa Mahkemesi’nin iptal gerekçeleri kapsamında değerlendirilebileceği,
- Anayasa Mahkemesi’nin iptal gerekçeleri bağlamında, arşiv araştırması/güvenlik soruşturması sonucu elde edilecek kişisel bilgilerin kötüye kullanımlara yol açabileceği, kötüye kullanımlara karşı yeterli güvencelerin sağlamadığı ve bu yönüyle Anayasaya aykırılık taşıyan hususlarının memurlar gibi işçiler için de geçerli olacağı,
- Dolayısıyla Anayasa Mahkemesi’nin verdiği karar neticesinde yeni bir yasal düzenleme yapılıncaya kadar memurlar için arşiv araştırması/güvenlik soruşturması yapılamayacağı hususu ve iptal gerekçeleri birlikte değerlendirildiğinde, kamu kurumlarına ve belediye şirketlerine alınacak işçiler için de yeni bir yasal düzenleme yapılıncaya kadar arşiv araştırması/güvenlik soruşturması yapılmamasının yerinde olacağını değerlendiriyoruz.
- Öte yandan Anayasa Mahkemesi’nin iptal kararı, bundan sonra hiçbir şekilde arşiv araştırması/ güvenlik soruşturması yapılamayacağı anlamına gelmemektedir.
- Anayasa Mahkemesi’nin iptal gerekçeleri göz önüne alınarak yapılacak yeni bir yasal düzenleme ile yeniden arşiv araştırması/güvenlik soruşturması yapılması mümkün olacaktır. Beklenti de bu yönde yeni bir yasal düzeleme yapılmasıdır.
Bu Yazının PDF formatına ulaşmak için tıklayınız
