Postalar halinde çalışmanın tanımını karşılayabilecek düzenlemeler yönünden 4857 sayılı İş Kanununun 76. maddesi ve “Postalar Halinde İşçi Çalıştırılarak Yürütülen İşlerde Çalışmalara İlişkin Özel Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik” in 1. maddesi dikkate alınmalıdır. Buna göre postalar halinde çalışma; nitelikleri dolayısıyla sürekli çalıştıkları için durmaksızın birbiri ardına postalar halinde işçi çalıştırılarak işletilen veya nöbetleşe işçi postaları ile yapılan işlerdir. Bilindiği üzere postalar halinde çalışma sıklıkla “vardiyalı çalışma” olarak da anılmaktadır. Bu doğrultuda ilk etapta anlam karmaşına mahal vermemek adına bu iki kullanımın birliği belirtilmelidir.
Faaliyetlerin gece ve gündüz kesintisiz sürdürüldüğü işyerlerinde, işin devamlılığının sağlanabilmesi adına farklı işçi gruplarının vardiyalar hâlinde çalıştırılması zorunluluk arz etmektedir. Bu tür işyerlerinde postalar halinde çalışma kimi zaman işverenin tercihine bağlı olarak kimi zaman da gerçekleştirilen işin ve işyerinin niteliği gereği zorunlu biçimde uygulanmaktadır. Burada işin niteliği gereği çalışma süreleri farklı vardiyalara bölünebilmektedir.
Postalar halinde çalışmada gece çalışmasının zorunlu olmadığının ön kabulü vurgulanarak belirtilmelidir ki vardiyalardan birinin gece dönemini kapsaması uygulamada sıklıkla karşılaşılan bir durumdur. Zira yirmi dört saat sürekli faaliyet gösteren işyerlerinde vardiyaların gece dönemine denk gelmesi pek tabidir. Bu doğrultuda hukukumuzda gece çalışmasına ilişkin düzenlemelerin irdelenmesi lazım gelmektedir.
4857 sayılı Kanun m.69/1, çalışma hayatında geceye tekabül eden zaman aralığını ” en geç saat 20.00’de başlayarak en erken saat 06.00’ya kadar geçen ve her halde en fazla onbir saat süren dönem” olarak tanımlamıştır. Madde metninin devamında ise “Bazı işlerin niteliğine ve gereğine göre yahut yurdun bazı bölgelerinin özellikleri bakımından, çalışma hayatına ilişkin “gece” başlangıcının daha geriye alınması veya yaz ve kış saatlerinin ayarlanması, yahut gün döneminin başlama ve bitme saatlerinin belirtilmesi suretiyle birinci fıkradaki hükmün uygulama şekillerini tespit etmek yahut bazı gece çalışmalarına herhangi bir oranda fazla ücret ödenmesi usulünü koymak veyahut gece işletilmelerinde ekonomik bir zorunluluk bulunmayan işyerlerinde işçilerin gece çalışmalarını yasak etmek üzere yönetmelikler çıkartılabilir.” düzenlemesine yer verilmiştir.
69. maddenin 3. fıkrası; gece çalışmalarının yedi buçuk saati geçemeyeceğini ancak ek cümlede belirtilen istisnai çalışma hallerinde işçinin yazılı onayının alınması koşuluyla yedi buçuk saatin aşılabileceğini düzenleyerek esasında bu yazının çıkış noktasını oluşturmaktadır. Şöyle ki; “İşçilerin gece çalışmaları yedibuçuk saati geçemez. Ancak, turizm, özel güvenlik, sağlık hizmeti ve 30/5/2013 tarihli ve 6491 sayılı Türk Petrol Kanunu uyarınca petrol araştırma, arama ve sondaj faaliyetleri kapsamında yürütülen işlerde işçinin yazılı onayının alınması şartıyla yedi buçuk saatin üzerinde gece çalışması yaptırılabilir.”
Bununla birlikte “Postalar Halinde İşçi Çalıştırılarak Yürütülen İşlerde Çalışmalara İlişkin Özel Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik”in 7. maddesi de aynı doğrultuda postalar halinde işçi çalıştırılarak yürütülen işlerde, 4857 sayılı Kanunun 42 ve 43 üncü maddeleri ile 70 inci maddesinde öngörülen yönetmelikte belirtilen haller dışında işçilerin gece postalarında 7,5 saatten çok çalıştırılmalarının yasak olduğunu fakat turizm, özel güvenlik , sağlık hizmeti ve petrol araştırma, arama ve sondaj faaliyetleri kapsamında yürütülen işlerde işçinin yazılı onayının alınması şartıyla yedi buçuk saatin üzerinde gece çalışması yaptırılabileceğini öngörmüştür.
Yönetmeliğin 7. maddesinin son fıkrası uyarınca çalışma süresinin yarısından çoğu gece dönemine rastlayan bir postanın çalışması, gece çalışması sayılacaktır. Burada akla gelen soru; işçinin gece ve gündüzdeki çalışma sürelerinin eşit olması durumunda bu çalışma yine gece çalışması olarak addedilebilinecek midir?
Birinci yorum, işçi lehine yorum ilkesi göz önünde bulundurularak sürelerin eşit olması durumunda çalışmanın gece çalışması olarak kabulünün gerekeceğidir. İkinci yorum ise kanunun lafzından gece çalışmasının çalışma süresinin yarısından çoğunun gece dönemine rastlaması anlaşıldığından burada işçi yararı yorumuna gidilemeyeceğidir. Düzenlemede çalışma sürelerinde eşitlik olması durumunun ayrıca öngörülmemesinden ötürü kanunun lafzından ayrılmayarak çalışma süresinin yarısından çoğunun gece dönemine denk gelmesi durumunda çalışmayı gece çalışması şeklinde nitelendirmek daha isabetli sonuçlar verebilir.
Peki Postalar Halinde Çalışmalarda Gece Çalışmaları Bakımından Haftalık 45 Saat Yasal Çalışma Sınırı Aşılmamış Olsa da, Günde 7,5 Saati Aşan Çalışmalar İçin Fazla Çalışma Ücreti Ödenecek Midir?
Tam olarak bu konuya işaret eden Yargıtay 9. Hukuk Dairesi’nin 10.01.2023 tarihli kararına göre; “…04.04.2015 tarihli ve 6645 sayılı Kanunun 37 nci maddesi ile 4857 sayılı Kanun’un 69 uncu maddesine ek cümle ile turizm, özel güvenlik ve sağlık hizmeti yürütülen işlerde işçinin yazılı onayı ile 7,5 saatin üzerinde gece çalışması yaptırılabileceği öngörülmüş ise de bu işçiler dışındaki işçilerin gece çalışmaları aynı maddenin üçüncü fıkrası uyarınca günde 7,5 saati geçemez. Bu nedenle gece çalışmaları yönünden haftalık 45 saat olan yasal çalışma sınırı aşılmamış olsa dahi, günde 7,5 saati aşan çalışmalar için fazla çalışma ücreti ödenmelidir…” (Yarg. 9.HD. E.2022/16457 K.2023/169 T.10.01.2023)
Yine aynı doğrultuda olmak üzere 25.06.2024 tarihli bir başka karara göre; “…Ancak dosya kapsamında, davacı işçinin 7,5 saati aşan gece çalışmasına yazılı olarak onay verdiğini gösterir hiçbir belgeye rastlanmamıştır. Dosya içerisinde yer alan puantaj kayıtları ve çalışma çizelgelerine göre davacının pandemi dönemi dışında 20.00-06.00 saatleri arasını kapsayacak şekilde ve 7,5 saati aşan gece çalışmalarının bulunduğu da sabittir. Bu itibarla bahsi geçen dönem açısından davacının gece 7,5 saati aşan çalışmalarının tespiti ile fazla çalışma alacağının hesaplanarak hüküm altına alınması gerekirken yanılgılı değerlendirme ile yazılı şekilde hüküm tesisi bozmayı gerektirmiştir”. (Yarg. 9.HD. E. 2024/6368 K. 2024/10006 T. 25.06.2024)
“…öncelikle davacının haftalık fazla çalışma süresi 45 saati aşmasa dahi günlük 11 saati aşacak şekilde çalışıp çalışmadığı yahut (04.04.2015 tarihinden önceki ve sonraki dönem yönünden ayrı ayrı değerlendirme yapılmak kaydıyla) günlük 7,5 saati aşan gece çalışmasının bulunup bulunmadığı yönlerinden gerekli araştırma ve inceleme yapılmalı, bu araştırmanın sonucuna göre davacının fazla çalışma ücretine hak kazandığının belirlenmesi halinde feshin haklı sebebe dayandığı kabul edilerek…” (Yarg. 9.HD. E.2021/7759 K. 2021/12375 T.21.09.2021)
“…Haftalık çalışma süresi 45 saati aşmasa da 4857 sayılı Kanun’un 69 uncu maddesi uyarınca gece 7,5 saati geçen çalışmalar fazla çalışmadır…” (Yarg. 9.HD. E. 2024/8420 K. 2024/14556 T. 05.11.2024)
Görüldüğü üzere, turizm, özel güvenlik ve sağlık hizmeti yürütülen işler hariç işçinin gece çalışmasının 7.5 saati aşması durumunda haftalık 45 saat çalışma süresi aşılmasa da 7.5 saati aşan her bir saatin gece çalışmasında olmasından bahisle fazla çalışma ücretini gündeme getirecektir.
04.04.2015 Tarihinin 7.5 Saati Aşan Gece Çalışmaları Yönünden Önemi Nedir?
6645 sayılı 04.04.2015 tarihli “İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu İle Bazı Kanun Ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun” 37. maddesi; “4857 sayılı Kanunun 69 uncu maddesinin üçüncü fıkrasına aşağıdaki cümle eklenmiştir. “Ancak, turizm, özel güvenlik ve sağlık hizmeti yürütülen işlerde işçinin yazılı onayının alınması şartıyla yedi buçuk saatin üzerinde gece çalışması yaptırılabilir.” düzenlemesini getirerek 04.04.2015 tarihinden sonraki dönem için belirtilen istisnai çalışma halleri özelinde işçinin yazılı onay vermesi ile yedi buçuk saatin üzerinde gece çalışması yapılmasına imkan tanımıştır.
Önemlidir ki 04.04.2015 tarihinden önce turizm, özel güvenlik ve sağlık hizmeti yürütülen işler için de gece çalışmasında 7.5 saatin aşılamayacağına ilişkin yasak söz konusu olduğu için 04.04.2015 tarihinden önce işçinin sayılan işler yönünden gece çalışması 7.5 saati aşıyor ise 45 saat sınırı aşılmasa da bu aşan süreler yönünden fazla çalışma ücreti ödenmesi gerekecektir. Bir diğer altı çizilmesi gereken husus 04.04.2015 tarihinden sonraki dönemler için turizm, özel güvenlik, sağlık hizmeti ve petrol araştırma, arama ve sondaj faaliyetleri kapsamında yürütülen işler bakımından 7.5 saatin üzerinde gece çalışması yapılabilmesi için işçinin yazılı onayının alınması şarttır.