1- Giriş
Kıdem tazminatı, mülga 1475 sayılı İş Kanunu’nun halen yürürlükte bulunan 14’üncü maddesinde düzenlenmiş olup, iş sözleşmesi 4857 sayılı İş Kanunu’nda öngörülen hallerden biri ile sona eren ve kanunda öngörülen asgari sürenin üstünde çalışmış olan işçiye veya ölümü halinde mirasçılarına, işveren tarafından ödenen ve miktarı işçinin çalışma süresi ve ücretine göre belirlenen paradır.
Kıdem tazminatına esas ücret hesap edilirken ücret eklentilerinin kıdem tazminatı matrahına dâhil olup olmayacağı hususu 1475 sayılı Kanunun 14’üncü maddesinin on birinci fıkrasında düzenlenmiştir. Söz konusu fıkraya göre, kıdem tazminatına esas olacak ücretin hesabında 4857 sayılı Kanunun 32’nci maddesinin birinci fıkrasında yazılı ücrete[1] ilaveten işçiye sağlanmış olan para ve para ile ölçülmesi mümkün akdi ve kanundan doğan menfaatler de göz önünde tutulur.
Bu çalışmamızda, sürekli tartışma konusu yapılan nakden ödenen yemek ve yol (vasıta-taşıt) yardımları ile ayni yemek ve ayni yol yardımlarının kıdem tazminatı hesabında dikkate alınıp alınmayacağı, yargı kararları ışığında değerlendirilecektir.
Bu yazının PDF formatına ulaşmak için tıklayınız.
2- Ücret Eklentilerinin Kıdem Tazminatı Hesabına Dâhil Edilme Şartları Nelerdir?
Ücret eklentilerinin kıdem tazminatı hesabına dâhil edilebilmesi için aşağıdaki dört şartın birlikte gerçekleşmesi zorunludur. Bunlar;
- İşçiye bir menfaat sağlanmış olmalı,
- İşçiye sağlanan menfaat para ile ölçülebilir nitelikte olmalı,
- İşçiye sağlanan menfaat kanundan ya da bireysel/toplu iş sözleşmesinden doğmalı,
- İşçiye sağlanan menfaatler arızi olmamalıdır.
1475 sayılı Kanunda, işçiye sağlanan menfaatlerin sürekli veya arızi nitelikte olmalarına ilişkin bir hüküm bulunmamasına rağmen, mülga 3008 sayılı İş Kanunu dönemindeki ortaya çıkan görüş farklılıkları sonucunda, Yargıtay İçtihadı Birleştirme Kararı ile ücret eklentilerinin arızi nitelikte olmaması görüşü bugün de kabul görmüştür.[2]
Yargı kararlarında kavram olarak devamlılık ve arızilik açıklığa kavuşturulmuş olmadığından bazı ücret ekleri ve ödemelerin devamlı nitelikte olup olmadıkları görüş ayrılıklarına yol açmaktadır. Bir görüşe göre, işçiye kanun veya sözleşmeyle sağlanan menfaatin, belirli zaman aralıkları ile tekrar ödenmesi söz konusu ise, devamlılık niteliği taşıdığı kabul edilmelidir. Gerçekten de devamlılık, ödemenin periyodik (belli aralıklarla yinelenen, dönemsel) olarak yapılması halinde ortaya çıkan bir niteliktir.
Arızi nitelikte ücret ekleri kıdem tazminatının hesabında nazara alınmaz. Örneğin, fazla mesai, mamul yardımı, tahsil yardımı, iş yerinde giyilmek ve kullanılmak üzere verilen iş eşyaları, primler, ücretli izin parası, çalışılan hafta tatili ücreti, yolluk, otel ve ev gideri olarak ödenen paralar, gezici görev güvencesi, belirli sürelerde verilen özendirme ikramiyesi (teşvik ikramiyesi), avans ödemesi gibi daimilik arz etmeyen ödemeler geniş anlamdaki ücret kavramına dâhil olmadıkları için kıdem tazminatının hesabında dikkate alınmazlar.[3]
Kıdem tazminatına esas alınacak olan ücretin tespitinde asıl ücrete ek olarak işçiye sağlanan para veya para ile ölçülebilen menfaatler göz önünde tutulur. Buna göre ikramiye, devamlılık arz eden prim, yakacak yardımı, giyecek yardımı, kira, aydınlatma, servis yardımı, yemek yardımı ve benzeri ödemeler kıdem tazminatı hesabında dikkate alınır. İşçiye sağlanan özel sağlık sigortası yardımı ya da hayat sigortası prim ödemeleri de para ile ölçülebilen menfaatler kavramına dâhil olup, tazminata esas ücrete eklenmelidir. Satış rakamları ya da başkaca verilere göre hesaplanan prim değişkenlik gösterse de kıdem tazminatı hesabında genişletilmiş ücret kavramı içinde değerlendirilmelidir.[4]
3- Yemek Yardımı Kıdem Tazminatı Hesabına Dâhil Edilir mi?
Nakdi olarak yapılan yemek yardımı kıdem tazminatı hesabına dâhil edilir. Asıl ücrete, para ile ölçülmesi mümkün ayni menfaatler de eklendiğinden, işçiye ayni olarak verilen yemeğin ise değeri hesaplanarak (işçiye verilen bir günlük yemeğin değeri hesaplanır) kıdem tazminatı hesabına dâhil edilir.[5] Ayni olarak verilen yemeğin, parasal değeri hesaplanarak kıdem tazminatı matrahına ilave edilmesi gerekir. Kısaca, yemek bedelinin ayni olarak karşılanması halinde nakde çevrilerek kıdem tazminatı hesabına dâhil edilmesi gerekir.
Bir ay içinde fiili olarak yapılan yemek yardımının toplam değeri 30’a bölünmek suretiyle, kıdem tazminatına esas bir günlük yemek ücreti bulunur.[6] Örneğin; haftanın 6 günü çalışılan ve yemek ücreti verilen işyerinde, 2019 yılı Ekim ayında çalışma 30 gün değil, 27 gün olacağından, günlük yemek bedeli hesaplanırken, günlük bedel 27 ile çarpılıp 30’a bölünmek suretiyle günlük yemek ücreti tespit edilmelidir (Hesaplama Formülü = (Günlük Bedel x Çalışılan Gün Sayısı) /30) Yarım gün çalışmalarda, yemek ücreti ödenmiyor ise, bu günler, çalışma olduğundan bahisle yemek ücreti hesaplanamaz. Başka bir ifade ile Cumartesi günü yarım gün çalışılıp yemek verilmediğinden aylık yemek yardımı haftada 5 gün üzerinden hesaplanmalıdır.
4- Yol Yardımı Kıdem Tazminatı Hesabına Dâhil Edilir mi?
Vasıta ücreti kıdem tazminatı hesabına dâhil edilir. Hesaplamada vasıta ücreti adı altındaki ödemelerde fiili çalışma günleri için söz konusu olan ve o ay içinde verilen vasıta ücretinin bir günlük tutarının toplam 30 güne bölünmesi gerekir.[7] (Hesaplama Formülü= (Günlük Bedel x Çalışılan Gün Sayısı) /30 ).
Yol yardımı; nakden, işçiye araç tahsisi yapılması, kart bedeli verilmesi ve servis sağlanması şeklinde gerçekleşebilir. İşçiye araç tahsisi yapılması, kart bedeli verilmesi halinde yol ücreti ilgili belediyeden sorularak esas ücrete ilave edilmeli; işyeri servisinde ise ilgili servisçiler odasından günlük ücret sorularak esas ücrete ilave edilmelidir.
Nakden değil ayni olarak karşılanan yol yardımının, parasal değeri hesaplanarak kıdem tazminatı matrahına ilave edilmesi gerekir. Kısaca, ayni olarak ödenmesi halinde de nakde çevrilerek kıdem tazminatı hesabına dâhil edilmesi gerekir.
5- Değerlendirme ve Sonuç
Kıdem tazminatı matrahını, işçinin esas ücretinin yanında varsa işçiye haftalık/aylık/yıllık ödemelerle sağlanmış olan para ve para ile ölçülmesi mümkün akdi ve kanundan doğan menfaatler oluşturmaktadır. Matrah tespitinde, esas ücretin dışında ücret eklentilerinin dâhil edilip edilmeyeceği önem arz etmektedir. Kıdem tazminatına esas alınacak ücretin hesabında; işçinin son brüt ücreti ile ücrete ilaveten işçiye sağlanmış olan para ve para ile ölçülmesi mümkün akdi ve kanundan doğan devamlılık arz eden ve sosyal yardım vasfı taşıyan ödemelerin dikkate alınması, iş veya toplu iş sözleşmesinde aksine bir hüküm bulunmaması halinde ise arızi nitelikteki ücret eklerinin dikkate alınmaması gerekmektedir.
Süreklilik gösteren gıda, sağlık, giyim, yakacak, yemek, ulaşım, konut, aile, çocuk yardımı gibi nakdî veya aynî yardımlar, kıdem tazminatının hesaplanmasında dikkate alınır.
Kıdem tazminatı hesabında dikkate alınması gereken ücret, iş sözleşmesinin askıya alınmasından önce hak kazanılan son ücret olmalıdır. İkramiye, devamlılık arz eden prim, yakacak yardımı, giyecek yardımı, kira, aydınlatma, servis yardımı, yemek yardımı ve benzeri ödemeler kıdem tazminatı hesabında dikkate alınır. Oysa davacıya yol ve yemek sosyal hakları sağlandığı konusunda taraflar arasında uyuşmazlık bulunmayıp, kıdem ve ihbar tazminatı hesaplamasına esas ücret belirlenirken davacı işçiye sağlanan bu sosyal hakların parasal karşılığının da çıplak ücrete eklenmesi gerekmektedir. Yapılacak iş davacıya sağlanan yol ve yemek sosyal haklarının gerekirse ilgili Ticaret ve Sanayi Odasına sorulmak suretiyle parasal karşılığı tespit edilerek tazminata esas ücret eklenmek suretiyle hesaplama yapılıp, davacının yapmış olduğu ödemeler mahsup edilerek çıkacak sonuca göre karar vermektir. Mahkemece bu husus gözetilmeksizin davacının kıdem ve ihbar tazminatına esas ücretinin eksik şekilde belirlenmesi hatalı olup bozma nedenidir.[8]
İş yerinde yemek çıkıp çıkmadığı, çıkıyorsa bu yemeğin maliyeti, yemekhanede yemek verilmiyorsa fesih tarihinde bir öğün yemeğin ilgili esnaf kuruluşundan (Lokantacılar Odasından) maliyeti araştırılmalı, kar payının düşülmesinden sonra tazminata esas ücrete eklenmelidir.[9]
Hükme esas alınan bilirkişi raporunda, bilirkişice giydirilmiş ücrete yemek yardımı olarak aylık 165,00 TL, yol için ise 150,00 TL eklenmiştir. Ancak bu miktarların nereden tespit edildiği anlaşılamamaktadır. Mahkemece Lokantacılar Odasından 3.sınıf lokanta için fesih tarihindeki 1 öğünlük yemek bedeli sorulmalı, lokantacının kar payı düşüldükten sonra belirlenen rakam, davalının ibraz ettiği fatura ile birlikte bir değerlendirmeye tabi tutulmalıdır. Ayrıca davacıya yapılan yol yardımı ile ilgili Servisçiler Odasından günlük 1 işçinin taşınması için belirlenen ücret sorulmalı, çıkacak sonuca göre karar verilmelidir. Eksik inceleme ile bilirkişi raporundaki afaki hesaplamaya itibarla hüküm kurulması hatalıdır.[10]
Davacı işçi ihbar ve kıdem tazminatı isteklerinde bulunmuş, mahkemece isteklerin kabulüne karar verilmiştir. Hükme esas alınan bilirkişi raporunda yemek ve yol ücreti aylık 30 gün üzerinden hesaplanmıştır. Davacının haftanın 6 günü çalıştığı anlaşıldığına göre aylık çalışma süresi 26 gün olarak kabul edilmeli ve 26 günlük yol ve yemek ücretinin 30’a bölünmesi ile bu tazminata esas bir günlük yol ve yemek ücreti belirlenmelidir.[11]
Somut olayda davalı işyerinde yemeğin işveren tarafından karşılandığı ve servis imkânının sağlandığı sabittir. Buradan hareketle davacının kıdem tazminatına esas ücreti tespit edilirken 120,00 TL yemek ve 140,00 TL yol ücreti kabul edilmiştir. Ancak davacının çalışma sistemine baktığımızda 1 gündüz, 1 gece vardiyasında çalıştığı ve sonrasında ise 24 saat istirahat ettiği anlaşılmaktadır. Bu nedenle davacı 30 gün bilfiil işe gitmemekte, yol yemek ücretinden yararlanmamaktadır. Hal böyle olunca kıdem tazminatına esas ücrette davacının 30 gün işe gittiği kabul edilerek yol ve yemek ücretinin buna göre hesaplanması hatalı olmuştur. Yapılacak iş; davacının bir ayda fiilen kaç gün işe gittiğini tespit etmek ve bu günlere isabet eden yol ve yemek ücretini hesaplayarak kıdem tazminatına esas giydirilmiş ücreti belirlemektir. Mahkemece bu husus yerine getirilmeksizin eksik inceleme ile hüküm kurulması hatalı olup bozmayı gerektirmiştir.[12]
Somut olayda hükme esas alman bilirkişi raporunda davacının aylık ücret miktarı çalıştığı son aya ilişkin ücret bordrosu esas alınarak belirlenmiş, 176 TL yemek ( 22 gün x 8 TL) ve 50 TL yol gideri dikkate alınarak kıdem tazminatına esas giydirilmiş ücrete ulaşılmıştır. Davalılar arasındaki 02.01.2008-31.01.2008 tarihleri arasında geçerli olan idari şartnamenin 8.3.2. maddesinde yemek ücretinin aylık 26 gün üzerinden günlük 3,5 TL olacağı düzenlenmiştir. Bilirkişi de raporunda davalının kamu işyeri olması nedeniyle 3. sınıf lokanta yemek fiyatını esas alarak hesaplama yapmıştır. Davalılar arasındaki ihale sözleşmesi ve idari şartnameye göre günlük yemek bedeli fesih tarihi itibariyle 3,5 TL olup bu miktarın tazminata esas ücretin belirlenmesinde dikkate alınması gerekirken 3. sınıf lokanta yemek fiyatlarına göre hesaplama yapılması hatalıdır.[13]
Sonuç olarak, ister nakit olarak ücret ödeme bordrolarına yansıtılmak suretiyle isterse de ayni olarak ücret ödeme bordrolarına yansıtılmamak suretiyle olsun yemek ve yol yardımları, kıdem tazminatı hesabında, makalemizin diğer bölümlerinde de açıklandığı şekilde dikkate alınması gerekmektedir.
[1] Genel anlamda ücret bir kimseye bir iş karşılığında işveren veya üçüncü kişiler tarafından sağlanan ve para ile ödenen tutardır.
[2] YİBK, 15.05.1957 T., 1956/13 E., 1957/10 K.
[3] YHGK., 03.03.2004 T., 2004/9-86 E., 2004/124 K.
[4] Yrg. 9. HD., 02.11.2015 T., 2015/27588 E., 2015/30902 K.
[5] Yrg. 9. HD., 21.02.1978 T., 1977/15400 E., 1978/2733 K.
[6] Yrg.9. HD., 28.11.1991 T.,1991/14927 E., 1991/15010 K.
[7] Yrg. 9. HD., 28.11.1991 T., 1991/14927 E., 1991/15010 K.
[8] Yrg. 7. HD., 20.04.2016 T., 2016/14364 E., 2016/8706 K.
[9] Yrg. 22. HD., 03.06.2014 T., 2013/36930 E. 2014/15533 K.
[10] Yrg. 7. HD., 01.07.2014 T., 2013/14339 E. 2014/1323 K.
[11] Yrg. 9. HD., 06.11.2012 T., 2010/18013 E. 2012/36331 K.
[12] Yrg. 7. HD., 20.06.2013 T., 2013/6950 E. 2013/11664 K.
[13] Yrg. 9. HD., 29.12.2011 T., 2010/2661 E. 2011/50193 K.
YASAL UYARI
Bu çalışma Kamutech Yazılım A.Ş. mevzuat grubu uzmanları tarafından hazırlanmıştır.
Makalenin her türlü yayın hakkı Kamutech Yazılım A.Ş.’ye aittir.
Kaynak göstermek ve link vermek kaydıyla alıntı yapılabilir.
