Asıl işverenin işyerinde mal veya hizmet üretimine yardımcı işlerde veya asıl işin bir bölümünde işletmenin ve işin gereği olarak teknolojik nedenlerle uzmanlık gerektiren işlerde iş alan ve görevlendirdiği çalışanları sadece bu işyerinde çalıştıran diğer işverene alt işveren denir. Alt işveren ile iş aldığı işveren arasında kurulan ilişki ise asıl işveren-alt işveren ilişkisi olarak adlandırılır.
Alt işverenlik yönetmeliğinde, alt işveren ile yapılacak sözleşmede olması gereken hususlar yer almaktadır.
Genellikle inşaat, nakliye ve işletme gibi işlerde kullanılan alt işverenlik yöntemi alanında uzmanlaşmış kişilere asıl işe yardımcı olacak şekilde verilmektedir.
Bu durumu örneklerle anlatmamız gerekirse;
ARC inşaat şirketinin bir site yapım işinin tüm elektrik tesisat yapımını B elektrik şirketine vermesi, su tesisat işini C şirketine, mobilya yapım işini D şirketine vermesi durumunda;
ARC inşaat şirketi (Asıl İşveren)
B Elektrik şirketi (Alt işveren)
C Su Tesisatı şirketi (Alt İşveren)
D Mobilya Dekorasyon şirketi (Alt İşveren) Sıfatlarına sahip olur.
Bir fabrikanın çatı tadilatını alan işveren alt işveren olarak nitelendirilemez veya bir fabrikanın etrafının duvarla çevrilmesi işi, alt işverenlik olarak nitelendirilemez.
ARC tekstil şirketinin yemek işini B firması temizlik işini C firması alması ve bu çalışanları sadece ARC tekstil şirketinde çalıştırması başka herhangi bir yerde çalıştırmaması ona alt işverenlik sıfatı kazandırırken, temizlik şirketinin haftada sadece 3 gün gelmesi ve diğer 4 gün farklı şirketlerin temizlik işlerini yapması sonucu alt işverenlik bağından söz edilemez.
Günümüzde bir çok işletmede yardımcı işlerin çoğunluğunun alt işverenlik sözleşmesi ile çözüme kavuşturulduğunu görüyoruz bu yardımcı işlerin başında temizlik işleri gelmekte sonrasında ise güvenlik ve yemek bir çoğumuzun dikkatini çekmiştir özellikle Alışveriş merkezlerin de bulunan temizlik görevlilerinin üniformalarında A firmasının Güvenlik görevlilerinde B firmasının logosu ve ünvanı yer alır yine birçok işletmede temizlik ve güvenliğin yanında yemek, servis hizmeti, bakım gibi birçok asıl işe yardımcı iş olarak alt işverenlik yolu ile çözüme kavuşturulmaktadır.
Alt işverenlik yönetmeliğini incelediğimizde alt işverenlikten bahsedilmek için alt işverenlik sözleşmesi yapılma zorunluluğu getirdiğini ve yine yönetmeliğin 9.maddesine göre yazılı şekilde yapılması gerekir. 10.maddesine göre ise bu sözleşmenin nasıl yapılması gerektiği yer alır.
Alt işveren adına çalışan iş görenler asıl işverene değil doğrudan alt işverene bağlıdır, bu sebeple işin görülmesinin talep edilmesi ve yönetim yetkisi tamamen alt işverene aittir, alt işveren tarafından çalıştırılan işçilerin sözleşmesi de ancak alt işveren tarafından yapılabilir.
Alt işverenlik sisteminin muvazaalı olmaması için yönetmelikte bazı şartlar belirtilmiştir;
* İşyerinde yürütülen mal veya hizmet üretiminin asıl işin bir kısmında uzmanlık gerektirmeyen işlerin alt işverene verilmesi,
* Daha önce aynı işyerinde çalıştırılan kimse ile kurulan alt işverenlik ilişkisi,
* Asıl işveren işçilerinin alt işveren tarafından işe alınarak haklarının kısıtlanmak suretiyle çalıştırılmaya devam ettirilmesi,
* Kamusal yükümlülüklerden kaçınmak veya işçilerin iş sözleşmesi, toplu iş sözleşmesi yahut çalışma mevzuatından kaynaklanan haklarını kısıtlamak veya ortadan kaldırmak gibi tarafların gerçek iradelerini gizlemeye yönelik işlemleri içeren sözleşmeyi muvazaalı olarak kabul etmiştir.
Asıl işveren ve alt işverenlik ilişkisinde sorumluluğu bir örnekle açıklamak aslında daha doğru olacaktır.
İş gören çalıştığı iş yerinden ücretini alamaması durumunda bunu asıl işverenden talep etme hakkına sahiptir. Asıl işveren ise ödemiş olduğu ücretleri alt işverene rücu etme hakkına sahiptir.
Ancak bu ücret alacakları işçinin alt işveren ile çalışmış olduğu süre ile sınırlıdır.
Asıl işveren ile alt işverenin sorumluluğu müteselsilendir. Asıl işverenin, alt işverenle birlikte sorumlu olduğu ücret/ücretler alt işverenle çalışma sürelerine bağlıdır.
Alt işverenlik ilişkisi yasal olarak belirli kriterlere bağlıdır. Örneğin, alt işverenin aldığı iş, asıl işin yardımcı bir parçası olmalı ve alt işveren ile asıl işveren arasında işçi kiralama benzeri bir ilişki olmamalıdır.
Avni Oğuzhan Arıcı