Bu yazı 22/07/2019 tarihinde güncellenmiştir.
Kamu işçilerinin mazeret izinlerini, ücretli ve ücretsiz olarak ikiye ayırmak mümkündür. Her ne kadar 4857 Sayılı İş Kanunu’nda ücretsiz mazeret iznine yer verilmemiş olsa da Toplu İş Sözleşmesi (TİS) ile işçiye ücretsiz mazeret izni hakkı verilebilmektedir. Ayrıca 5620 sayılı Kanun ile sürekli işçilere şarta bağlı olarak 3 ayrı ücretsiz hakkı tanınmıştır.
Nitekim 696 Sayılı Kanunu Hükmünde Kararname (KHK) kapsamında kadroya geçirilen işçilerin mali ve sosyal haklarının belirlenmesine esas teşkil eden ve Çalışma Bakanlığa tarafından 12 Nisan’da yayınlanan Toplu İş Sözleşmesi hükümleri arasında, ücretsiz mazeret iznine yer verilmiştir. İlgili hüküm şu şekildedir;
- İşçinin talep etmesi ve mazeretinin makul görülmesi hâlinde işverence yılda 45 (kırkbeş) güne kadar ücretsiz mazeret izni verilebilir.
Buna göre işçinin 45 günlük ücretsiz mazeret izni hakkı vardır. Ancak öne sürülen mazeretin işveren tarafından makul bulunması ve kabul edilmesi gerekir. İşveren kabul etmezse işçi bu iznini kullanamaz. Ücretsiz mazeret izni, İş Kanunu’nda yer almamaktadır. Bu nedenle bu izinden TİS’e tabi işçiler yararlanabilmektedir.
5620 SAYILI KANUNA GÖRE ÜCRETSİZ İZİN HAKKI NE KADARDIR?
Ayrıca kamu kurum ve kuruluşlarında çalışan sürekli işçilerin, 5620 sayılı Kanuna göre şarta bağlı 3 ayrı ücretsiz izin hakkı bulunmaktadır. Bunlar;
- Bakıma muhtaç yakınları için kullanabileceği 6 aya kadar (1 yıla kadar uzayabilir) ücretsiz refakat izin hakkı,
- 10 hizmet yılını tamamlamış olan sürekli işçilere, istekleri halinde bir kereye mahsus 6 aya kadar ücretsiz izin hakkı,
- Memur eşi tayin olan işçiye 1 yıllık sürelerle 8 yıla kadar ücretsiz izin hakkıdır.
Söz konusu izinlerin yasal dayanağını oluşturan 5620 Sayılı Kanun’un 1. Ek Maddesi şöyledir;
EK MADDE 1- (Ek: 13/2/2011-6111/207 md.)
(1) Kamu kurum ve kuruluşlarında sürekli işçi kadrosunda çalışan işçilere; bakmaya mecbur olduğu veya işçi refakat etmediği takdirde hayatı tehlikeye girecek ana, baba, eş ve çocukları ile kardeşlerinden birinin ağır kaza geçirmesi veya önemli bir hastalığa tutulmuş olması hallerinde, bu hallerin raporla belgelendirilmesi şartıyla, istekleri üzerine en çok altı aya kadar ücretsiz izin verilebilir. Aynı şartlarla bu süre bir katına kadar uzatılabilir.
(2) İşçilere, 10 hizmet yılını tamamlamış olmaları ve istekleri halinde işçilik süreleri boyunca ve bir defada kullanılmak üzere altı aya kadar ücretsiz izin verilebilir.
(3) Yetiştirilmek üzere (burslu veya kendi imkânlarıyla gidenler dâhil) yurt dışına Devlet tarafından gönderilen öğrenci ve memurlarla, yurt içine ve yurt dışına sürekli görevle atanan memurların işçi olan eşlerine işçilik süresince her defasında bir yıldan az olmamak üzere en çok sekiz yıla kadar ücretsiz izin verilebilir. Ücretsiz izin süresinin bitiminden önce mazeretini gerektiren sebebin kalkması halinde, işçi derhal görevine dönmek zorundadır. Mazeret sebebinin kalkması halinde veya ücretsiz izin süresinin bitiminden itibaren 10 gün içinde görevine dönmeyenler, işçilikten istifa etmiş sayılır.
(4) Bu maddenin uygulanmasına ilişkin usul ve esaslar Maliye Bakanlığı ile Devlet Personel Başkanlığınca müştereken belirlenir.
Dolayısıyla, kamu kurum ve kuruluşlarında sürekli işçi kadrosunda çalışan işçilere; bakıma muhtaç yakınlarının bulunması halinde, en çok 6 aya kadar ücretsiz refakat izni verilebilmesi düzenlenmiştir. Bu süre, aynı şartların geçerli olması halinde 1 yıla kadar uzatılabilecektir.
Bu düzenlemeye göre sürekli işçi;
- Anne
- Baba,
- Eş,
- Çocuk,
- Kardeşlerinden birini
bakmaya mecbur olması veya refakat etmediği takdirde söz konusu kişinin hayatının tehlikeye girecek olması durumunda, ücretsiz refakat izni talebinde bulunabilir. Bu kişilerden birinin ağır kaza geçirmesi veya önemli bir hastalığa tutulmuş olması da refakat için hakkını doğuran durumlardır.
Sürekli işçinin, refakat izni kullanabilmesi için bakıma muhtaç yakınının durumunu raporla belgelendirilmesi gerekir.
Aynı Kanun maddesinin ikinci fıkrası ile de 10 hizmet yılını tamamlamış olan sürekli işçilere, istekleri halinde 6 aya kadar bir kereye mahsus ücretsiz izin hakkı tanımıştır. Bu izin, bütün işçilik süreleri boyunca bir kez ve bir defada kullanılmak üzere verilecektir.
Yine 5620 sayılı Kanun’un 1. Ek Maddesinin üçüncü fıkrasıyla, memur olan eşin devlet tarafından yetiştirilmek üzere yurt dışına gönderilmesi ya da yurt içine veya yurt dışına sürekli görevle atanması durumunda, işçi olan eşlere ücretsiz izin hakkı tanınmıştır. Bu haktan, öğrenci olan eşi eğitim amacıyla yurt dışına gönderilen veya giden işçiler de yararlanabilir.
Bu ücretsiz izin, işçilik süresince her defasında 1 yıldan az olmamak üzere en çok 8 yıla kadar verilebilir. Ücretsiz izin süresinin bitiminden önce mazeretin ortadan kalkması halinde, işçi derhal görevine dönmek zorundadır. Mazeretin ortadan kalkması durumunda ya da ücretsiz izin süresinin bitmesi halinde 10 gün içinde görevine dönmeyenler, işçilikten istifa etmiş sayılır.
İŞÇİNİN KAÇ GÜN ÜCRETLİ MAZERET İZNİ VARDIR?
İşçinin ücretli mazeret iznine ilişkin hükümler ise hem 4857 Sayılı İş Kanunu’nda hem de Toplu İş Sözleşmesinde sayılmıştır. İşçiye, evlenmesi veya yakınlarının ölümü halinde TİS ile tanınan ücretli mazeret izin hakları, İş Kanunu’ndan daha fazladır. Ayrıca işçiye kayınpeder ve kayınvalidesinin ölümü halinde İş Kanunu mazeret izni öngörmezken TİS’te bu hak tanınmıştır. Dolayısıyla ücretli mazeret izinlerinde TİS hükümleri esas alınmalıdır.
| TİS Mazeret İzin Hakkı | İş Kanunu Mazeret İzin Hakkı | |
| Eşinin Doğum Yapması Halinde | 5 Gün | 5 Gün |
| Evlenmesi Halinde | 5 Gün | 3 Gün |
| Eş ve Çocuğunun Ölümü Halinde | 6 Gün | 3 Gün |
| Anne, Baba, Kardeşinin Ölümü | 5 Gün | 3 Gün |
| Kayınpeder veya kayınvalide ölümü | 2 Gün | – |
| Tabii Afet Halinde Mazeret İzni | 10 Gün | – |
| Evlat Edinme Mazeret İzni | – | 3 Gün |
| Özürlü Çocuk Mazeret İzni | – | 10 Gün |
İş Kanunu, işçiye evlat edinmesi durumunda 3 gün mazeret izni kullanma hakkı verirken bu hak TİS’te yer almamaktadır. Yine TİS’te yer almayıp İş Kanunu ile işçiye tanınan ücretli mazeret izin haklarından biri de engelli çocuk iznidir. Buna göre işçilerin, en az %75 oranında engelli veya süreğen hastalığı olan çocuğunun tedavisinde, hastalık raporuna dayalı olarak ve çalışan ebeveynden sadece biri tarafından kullanılması kaydıyla, bir yıl içinde toptan veya bölümler hâlinde 10 güne kadar ücretli izin hakkı vardır.
Görüldüğü gibi bazı mazeret izinleri İş Kanunu’nda yer alırken bazıları sadece TİS ile tespit edilmiştir. Bazı durumlar için de tam tersi sözkonusudur. TİS’e tabi olan işçiler, hem TİS’te hem de İş Kanunu’nda tanımlanan mazeret izinlerini kullanır. TİS’e tabi olmayan işçiler ise sadece İş Kanunu’ndaki izinleri kullanabilir.
